Οι Εκδόσεις Φυλάτος στο 8ο Πανελλήνιο Συνέδριο Δυσλεξίας με θέμα «Μάθηση και εκτελεστικές λειτουργίες: Αναπτύσσοντας την προσοχή, τον προγραμματισμό και την αυτορύθμιση»

4cdc7f2196a0729ca982c6d0ab254adf_xlektelestikes_final_a5Οι Εκδόσεις Φυλάτος συμμετέχουν ως χορηγός στο 8ο Πανελλήνιο Συνέδριο Δυσλεξίας με θέμα «Μάθηση και εκτελεστικές λειτουργίες: Αναπτύσσοντας την προσοχή, τον προγραμματισμό και την αυτορύθμιση» που λαμβάνει χώρα στη Θεσσαλονίκη στις 1 & 2 Οκτωβρίου 2016.

Το συνέδριο διοργανώνει ο Σύλλογος Γονέων και Κηδεμόνων Παιδιών με Δυσλεξία και Μαθησιακές Δυσκολίες Θεσσαλονίκης και Βόρειας Ελλάδας, με την υποστήριξη της Αμερικανικής Γεωργικής Σχολής. Οι εργασίες του θα φιλοξενηθούν στην αίθουσα “Seth Frank” της Σπουδαστικής Εστίας Aliki Perroti, στις εγκαταστάσεις της Αμερικανικής Γεωργικής Σχολής.

Το 8ο Πανελλήνιο Συνέδριο θα τιμήσει με την παρουσία της η Tatiana V. Akhutina, η οποία είναι καθηγήτρια Νευροψυχολογίας στο εργαστήριο Νευροψυχολογίας του κρατικού πανεπιστημίου της Μόσχας «Λομονόσοφ». Το έργο της έχει δημοσιευτεί στα ρωσικά, αγγλικά, ισπανικά, φινλανδικά και γερμανικά. Το 2003 το επιστημονικό περιοδικό Journal of Russian and East European Psychology αφιέρωσε ένα ειδικό τεύχος για την έρευνά της στην ψυχολογία της γλώσσας και τη νευροψυχολογία.

14555878_10211235022490980_1366735035_nΥπενθυμίζεται η έμπρακτη ενασχόληση της Αμερικανικής Γεωργικής Σχολής με την δυσλεξία και την αντιμετώπιση των μαθησιακών δυσκολιών. Στην Σχολή ιδρύθηκε το πρόγραμμα «Arcadia» με στόχο την παροχή βοήθειας σε μαθητές που αντιμετωπίζουν μαθησιακές δυσκολίες και αποτελεί, ακόμα και σήμερα, ένα από τα λίγα προγράμματα που εφαρμόζονται στην Ελλάδα για αυτό το σκοπό.
Τα σημαντικά βήματα που έχουν γίνει στην ανάπτυξη και την εφαρμογή του προγράμματος έχουν επιτευχθεί σε μεγάλο βαθμό χάρη στην αμέριστη συμπαράσταση του Androus Foundation και άλλων υποστηρικτών της Σχολής – όπως το Ίδρυμα Σαμούρκα και το Demos Foundation – οι οποίοι έχουν δωρίσει μεγάλα ποσά για τη δημιουργία, τον εξοπλισμό και την κάλυψη δαπανών του προγράμματος.

Το πρόγραμμα του Συνεδρίου

14550809_10211235024491030_2145783248_o14527665_10211235023491005_178623613_nΣάββατο 1 Οκτωβρίου

09:30 Προσέλευση
10:00 Χαιρετισμοί
10:15 εκπρόσωπος Αμερικανικής Γεωργικής Σχολής
10:30 The Vygotskian – Lurian Approach to the Development and Remediation of Executive Functions. Tatiana V. Akhutina
11:30, Αναγνωστικές δυσκολίες και προβλήματα προσοχής στην τάξη: Θέματα διαφορετικής Διάγνωσης. Δρ Τιμόθεος Παπαδόπουλος – εκπαιδευτικός ψυχολόγος
12:15 συζήτηση
12:45 Διάλειμμα
13:30, Ο δεσμός ‘μητέρας’ – βρέφους, το τραύμα στη σχέση και η ανάπτυξη των επιτελικών λειτουργιών. Κώστας Δημάτης – ψυχολόγος
14:15, Επιτελικές λειτουργίες και μάθηση από την κλινική εμπειρία. Λίλιαν Αθανασοπούλου – παιδοψυχίατρος, Διευθύντρια Ε.Σ.Υ., υπεύθυνη Ιατροπαιδαγωγικού Κέντρου Γ.Ν. ‘Γ.ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΑΟΥ’
15:00 Συζήτηση

14528370_10211234903408003_585278144_nΚυριακή 2 Οκτωβρίου

09:30, προσέλευση
10:00, Επιτελικές λειτουργίες: τι σημαίνουν για την υποστήριξη και τη διδασκαλία των μαθητών με μαθησιακές δυσκολίες; Σουζάνα Παντελιάδου – Καθ.Ειδικής Αγωγής-Μαθησιακών Δυσκολιών στο Τμήμα Φιλοσοφίας και Παιδαγωγικής ΑΠΘ
10:30, Κινητικός συντονισμός και εκτελεστικές λειτουργίες στο σχολείο. Ζωή Θεοδωρίδου – ειδική παιδαγωγός και Χριστίνα Καλαϊτζή – φυσικοθεραπεύτρια N.D.T. Tutor, S.I.
11:30, Εκτελεστικές λειτουργίες στη σχολική τάξη: ο ρόλος των συναισθημάτων. Ιωάννης Τρικαλιώτης – σχολικός σύμβουλος
12:00, Ξέρεις, έχω ΔΕΠ-Υ, δυσκολεύομαι να αυτορρυθμιστώ και… Α! κοίτα ένας σκίουρος. Γιώργος Μπότσας – σχολικός σύμβουλος
14555860_10211234903608008_983244685_n14:00 ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑ

  1. «Το σχολείο της προσοχής: μέθοδος ανάπτυξης και αποκατάστασης επιτελικών λειτουργικών για παιδιά προσχολικής και πρώτης σχολικής ηλικίας», Θανάσης Κουτσοκλένης

 

  1. «Αναγνωστικές δυσκολίες και προβλήματα προσοχής στην τάξη: θέματα διαφορικής διάγνωσης», Τιμόθεος Παπαδόπουλος

 

  1. «Εργαστήριο εκπαιδευτικής παρέμβασης», Γιώργος Μπότσας – Ιωάννης Τρικκαλιώτης

 

  1. «Βελτιώνοντας τις εκτελεστικές λειτουργίες μέσα από τη στάση και την κίνηση», Ζωή Θεοδωρίδου – Χριστίνα Καλαϊτζή

7.000 σχολικά βιβλία από το 1856 έως το 1982

intro-1Είναι online πάνω από 7.000 σχολικά βιβλία από το 1856 έως το 1982, τα περισσότερα σε pdf.  Για τους παλαιότερους εξ ημών, τα σχολικά μας βιβλία, διατηρημένα σε ψηφιακή μορφή, μερικά πραγματικά σπάνια, που ούτε σε παλαιοβιβλιοπωλεία δε μπορεί πλέον να βρει κανείς… Πολύ καλή δουλειά.  Συν τοις άλλοις, αναδεικνύει για τα έργα πληροφορικής που γίνονται, πόσο σημαντικό είναι *όλο* το περιεχόμενο να είναι online, πάντα διαθέσιμο, σε όλους, άμεσα, με πλούσια μεταδεδομένα. Μακάρι και σε άλλα.  Υπάρχουν περιθώρια βελτίωσης σε επίπεδο ευχρηστίας κλπ, όμως ο πλούτος γνώσης των σχολικών μας χρόνων είναι πλέον διαθέσιμος στο Internet http://elibrary.iep.edu.gr/.

Το σχολικό βιβλίο από την Επανάσταση ως τη Μεταπολίτευση. Κάνε κλικ εδώ για τη χρονογραμμή που παρουσιάζονται ορισμένα από τα πιο χαρακτηριστικά σχολικά βιβλία (κυρίως αναγνωστικά και εγχειρίδια Ιστορίας) που διδάχθηκαν στα ελληνικά σχολεία από τη συγκρότηση του ελληνικού κράτους ως την περίοδο της μεταπολίτευσης.

«Τι είναι ένα σχολικό εγχειρίδιο;» κάνε κλικ εδώ

πηγή:edu.ellak.gr

Στρατηγικές για την εκμάθηση της παιδικής συναισθηματικής νοημοσύνης

E.Q. και I.Q.

Μέχρι πριν μερικά χρόνια οι περισσότεροι γονείς πίστευαν ότι το να φροντίσουν για την πνευματική και νοητική πρόοδο τον παιδιών τους αποτελούσε κύριο μέλημα στον σκοπό τους να δημιουργήσουν αυτάρκεις και ικανούς ανθρώπους. Ωστόσο, είναι η θεωρία της συναισθηματικής νοημοσύνης (EQ), η οποία έγινε ευρέως γνωστή από τον δρ. Daniel Goleman, ψυχολόγο στο Πανεπιστήμιο του Χάρβαντ, που βρίσκει όλο και περισσότερους υποστηρικτές τα τελευταία χρόνια, καθώς έμπρακτα αποδεικνύεται πως η πραγματική ευφυΐα -αυτή που πραγματικά μας «πάει μπροστά»- δεν είναι μόνο διανοητική (ΙQ).

αρχείο λήψης

Ο Goleman ορίζει την συναισθηματική νοημοσύνη ως την «ικανότητα να αναγνωρίζει κανείς τα δικά του συναισθήματα, να τα κατανοεί και να τα ελέγχει. Είναι επίσης, η ικανότητα να αναγνωρίζει και να κατανοεί τα συναισθήματα των ανθρώπων γύρω του και να μπορεί να χειρίζεται αποτελεσματικά τόσο τα δικά του συναισθήματά του όσο και τις διαπροσωπικές του σχέσεις». Στο ομώνυμο βιβλίο του γράφει πως «η οικογενειακή ζωή είναι το πρώτο σχολείο της συναισθηματικής μάθησης».

Με αφορμή τον σημαντικό ρόλο των γονιών ο δρ. John Gottman, καθηγητής ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο της Ουάσινγκτον, δημοσιεύει το 1997 το βιβλίο «Η συναισθηματική νοημοσύνη των παιδιών». Τα συμπεράσματα του βιβλίου βασίζονται σε εικοσαετείς έρευνες και μελέτες πάνω στην αλληλεπίδραση γονιών-παιδιών και από αυτές προκύπτουν συμπεράσματα που συγκλίνουν στο ότι «οι γονείς που προσφέρουν στα παιδιά τους καθοδήγηση στον κόσμο των συναισθημάτων μεγαλώνουν συναισθηματικά υγιέστερα παιδιά. Παιδιά πιο ανθεκτικά και ευπροσάρμοστα. Παιδιά που σαφώς λυπούνται ή φοβούνται ή θυμώνουν όπως όλα τα παιδιά, αλλά είναι πιο ικανά να χαλαρώνουν, να βγαίνουν από την δύσκολη θέση και να συνεχίζουν τις παραγωγικές τους δραστηριότητες. Με άλλα λόγια, παιδιά που διαθέτουν περισσότερη συναισθηματική νοημοσύνη».

 

Η εκμάθηση της παιδικής συναισθηματική νοημοσύνης στην πράξη

Tο EQ αναπτύσσεται σταδιακά και σε οποιαδήποτε ηλικία. Έτσι, είναι στο χέρι πρώτα των γονιών να δημιουργήσουν τις βάσεις ώστε τα παιδιά τους να έχουν καλή σχέση πρώτα με τον ίδιο τους τον εαυτό και έπειτα με τους άλλους. Να γίνουν οι «συναισθηματικοί τους μέντορες». Πώς θα το πετύχουν αυτό; Ο δρ. Gottman αναφέρει τα χαρακτηριστικά των γονιών που εφαρμόζουν την συναισθηματική αγωγή:

-Βλέπουν τα αρνητικά συναισθήματα των παιδιών τους ως μία ευκαιρία για επικοινωνία και τρυφερότητα. Αφιερώνουν, λοιπόν, χρόνο σε ένα λυπημένο, θυμωμένο ή φοβισμένο παιδί για να εκφράσει τα συναισθήματά του. Με τον ίδιο τρόπο αντιδρούν σε κάθε συναισθηματική κατάσταση του παιδιού.

-Μιλούν καθησυχαστικά στο παιδί. Το βοηθούν να κατονομάσει το συναίσθημα που νιώθει, ενώ θέτουν όρια ως προς την έκφραση του συναισθήματος (π.χ. εξηγούν στο παιδί ότι το να σπάσει όλα του τα παιχνίδια δεν αποτελεί λύση στον θύμο του. Το να συζητήσει, όμως, μαζί τους γιατί είναι θυμωμένο μπορεί να βοηθήσει να νιώσει καλύτερα).

-Έχουν επίγνωση και εκτιμούν τα δικά τους συναισθήματα. Έτσι, δεν συγχύζονται ή αγχώνονται όταν τα παιδιά τους εκφράζουν τα συναισθήματά τους –γνωρίζουν τι πρέπει να κάνουν.

-Αυτό που κάνουν είναι να παίρνουν σοβαρά τα συναισθήματα των παιδιών τους, χωρίς να τους λένε πώς πρέπει να αισθάνονται ούτε αναλαμβάνουν εκείνοι να λύσουν μόνοι τους το πρόβλημα του παιδιού. Αντίθετα, του δείχνουν τον τρόπο να το κάνει εκείνο.

Το αποτέλεσμα αυτής της καθοδήγησης είναι τα παιδιά να μάθουν να εμπιστεύονται (τον εαυτό τους και τους γονείς τους) και να χειρίζονται τα συναισθήματά τους. Να λύνουν μόνα τους τα προβλήματά τους και έτσι να αποκτούν αυτοεκτίμηση.

images (1)

Συναισθηματική νοημοσύνη και σχολικές επιδόσεις

Τα παραπάνω στοιχεία στον χαρακτήρα των παιδιών θα τα βοηθήσουν και στις σχολικές τους επιδόσεις, όπως σχετικά σημειώνει ο Παιδοψυχολόγος – Νευροψυχολόγος Παίδων κ. Σήφης Κουράκης, ο οποίος επίσης βασίζει τις απόψεις του στο βιβλίο του Gottman. «Η εμπιστοσύνη στον εαυτό του, η περιέργεια για να ανακαλύψει νέες ιδέες, η πρόθεση να προχωρήσει σε πράξεις, ο αυτοέλεγχος των κινήσεών του, η αρμονικότητα στην σχέση του με τους άλλους, η ικανότητα επικοινωνίας (ιδιαίτερα με τους συνομηλίκους του) και η συνεργασιμότητα στα πλαίσια των ομαδικών δραστηριοτήτων είναι όλα στοιχεία υψηλής συναισθηματικής νοημοσύνης, απαραίτητα για να τα πηγαίνουν πάντα καλά στο σχολείο.»

 

Οι στρατηγικές της συναισθηματικής νοημοσύνης

Αυτό ουσιαστικά που θέλουν να πουν οι παιδοψυχολόγοι, πέρα από θεωρίες και συμβουλές, είναι ότι η σωστή διαπαιδαγώγηση απαιτεί κάτι περισσότερο από την διάνοια, από την σκέψη –απαιτεί συναίσθημα. Κανείς δεν αμφισβητεί την αγάπη του γονιού προς το παιδί, όμως από την επιθυμία να μεγαλώσουμε παιδιά με συναισθηματική νοημοσύνη μέχρι αυτό να γίνει τελικά πράξη η απόσταση συχνά είναι μεγάλη. Έτσι, καταλήγοντας στο βιβλίο του, ο J.Gottman απαριθμεί τις παρακάτω στρατηγικές που από κλινικές παρατηρήσεις αποδεικνύονται χρήσιμες στην εφαρμογή της συναισθηματικής αγωγής:

  1. Αποφύγετε τις υπερβολικές επικρίσεις, τα ταπεινωτικά σχόλια ή τον χλευασμό κατά την επικοινωνία σας με το παιδί.
  2. Χρησιμοποιήστε την «κλιμάκωση» και τον έπαινο όταν τα παιδιά σας μαθαίνουν να κάνουν κάτι σωστά.
  1. Αγνοήστε τις «γονεϊκές σας προτεραιότητες» -μάθετε π.χ. στο παιδί σας να τακτοποιεί το δωμάτιό του λέγοντας «υπάρχουν παιχνίδια πεταμένα σε όλο το δωμάτιο» και όχι «είσαι πολύ ακατάστατος!».
  2. Δημιουργήστε με τον νου σας έναν «χάρτη» της καθημερινής ζωής του παιδιού σας –δηλαδή, να ξέρετε με ποιους ανθρώπους συναναστρέφεται κάθε μέρα, σε ποια μέρη συχνάζει, πώς περνά τον ελεύθερο χρόνο του. Έτσι θα μπορείτε να κατανοήσετε καλύτερα τα συναισθήματα που δε μπορεί να εκφράσει.
  3. Αποφύγετε να «συνταχθείτε με τον εχθρό» -π.χ. αν η υπέρβαρη κόρη σας επιστρέψει σπίτι στεναχωρημένη επειδή η δασκάλα γυμναστικής την χλεύασε για το βάρος της, μην πάρετε το μέρος της δασκάλας, όσο κι αν πιστεύετε ότι η μικρή πρέπει να αδυνατίσει.
  4. Σκεφθείτε τις εμπειρίες των παιδιών σας σε σχέση με παρόμοιες εμπειρίες ενηλίκων, για να μπορέσετε να καταλάβετε πώς νιώθουν.
  5. Μην προσπαθήσετε να επιβάλλετε τις δικές σας λύσεις στα προβλήματα του παιδιού –βοηθήστε να βρει αυτές που ταιριάζουν στον χαρακτήρα του.
  6. Ενδυναμώστε το παιδί προσφέροντάς του επιλογές και σεβόμενοι τις επιθυμίες του.
  7. Συμμεριστείτε τα όνειρα και την φαντασία του παιδιού σας.
  8. Να είστε ειλικρινείς με το παιδί σας.
  9. Διαβάστε μαζί με το παιδί σας παιδική λογοτεχνία –και να είστε υπομονετικοί καθ’ όλη την διάρκεια της διαδικασίας.
  10. Κατανοήστε τη θεμελιακή βάση της γονεϊκής σας εξουσίας –φροντίστε αυτή να είναι ο συναισθηματικός δεσμός σας με το παιδί και όχι οι απειλές και οι ταπεινώσεις.
  11. Πιστέψτε στη θετική φύση της ανάπτυξης του ατόμου –οι εγκέφαλοι των παιδιών είναι από την φύση τους φτιαγμένοι για να αναζητούν ασφάλεια και αγάπη, γνώση και κατανόηση.

 

Παιδική Λογοτεχνία και συναισθηματική νοημοσύνη

Κατά την ανάγνωσή μας, προτρέπουμε το παιδί:

  1. Να αναγνωρίσει τα συναισθήματα και τις συναισθηματικές αντιδράσεις των ηρώων: «Πώς ένιωσε όταν έγινε αυτό;», «Τι νομίζεις ότι της συμβαίνει;», «Πώς θα ένιωθες αν αυτό συνέβαινε σε σένα;».
  2. Να ονομάσει ή να ζωγραφίσει τα συναισθήματα αυτά. Το παιδί μπορεί να βοηθηθεί και από την εικονογράφηση, εντοπίζοντας τα πρόσωπα των χαρακτήρων, τη στάση του σώματός τους κ.λπ. Έτσι, μαθαίνει να «διαβάζει» τα διάφορα συναισθήματα στους άλλους.
  3. Να αναφέρει αν ποτέ ένιωσε/ βίωσε κάτι αντίστοιχο, όπως ο ήρωας/η ηρωίδα της ιστορίας. Δεν πιέζουμε το παιδί να μας μιλήσει. Στα πλαίσια αυτά, μιλήστε και για τα δικά σας συναισθήματα στο παιδί.
  4. Να μη δρα παρορμητικά και να βρίσκει εναλλακτικούς τρόπους να εκφράζει τα συναισθήματά του.
  5. Να μάθει να λύνει τα προβλήματά του. Ως παραδείγματα ή αντιπαραδείγματα επίλυσης διαφόρων προβλημάτων, μπορείτε να χρησιμοποιήσετε τους ήρωες/τις ηρωίδες της ιστορίας.
  6. Να σκέφτεται θετικά για τον εαυτό του.

images

Γονείς και εκπαιδευτικοί οφείλουν να προσπαθούν να αποτελούν μοντέλα προς μίμηση. Για το λόγο αυτό, πρέπει οι ίδιοι να είναι σε θέση να διαχειρίζονται αποτελεσματικά τα δικά τους συναισθήματα, να δείχνουν κατανόηση για τα συναισθήματα των άλλων και επιλέγουν κατάλληλες συμπεριφορές που να ανταποκρίνονται σε αυτά…

Τέλος, οι εκπαιδευτικοί μπορούν μέσα από ειδικά σχεδιασμένες δραστηριότητες και στοχευμένες δράσεις να αναπτύξουν τη συναισθηματική νοημοσύνη των μαθητών/μαθητριών.

 

Πηγή: http://www.clickatlife.gr/

Επιμέλεια: Σίσκου Γραμματία, εκπαιδευτικός, MSc Παιδικό Βιβλίο

ΠΑΙΔΙΑ ΚΑΙ ΒΙΒΛΙΑ: Γιατί οι μεγάλοι λένε ότι «πρέπει» να διαβάζουμε βιβλία

Γράφει: Ελένη Γαρυφαλάκη
Σύμβουλος Αγωγής & Εκπαίδευσης
ΜΑ σε Γλωσσικές Διαταραχές

Η αγωνία των γονιών και των δασκάλων είναι πώς θα κάνουν τα παιδιά να διαβάζουν βιβλία και η άμυνα των παιδιών είναι γιατί “πρέπει” να διαβάζουν βιβλία! Κατανοητή η αγωνία, αλλά δεν είναι λογική και η ερώτηση των παιδιών;

Σαν εκπαιδευτικός έχω ασχοληθεί πολύ με δραστηριότητες φιλαναγνωσίας, δημιουργικής γραφής, αλλά και οργάνωσης παιδικών βιβλιοθηκών σε σχολεία της Ελλάδας και του εξωτερικού. Από την εμπειρία μου, με τις κατάλληλες δραστηριότητες και τη σωστή αντιμετώπιση μπορεί να βρεθεί η μέση οδός και τα παιδιά να αρχίσουν τελικά να απολαμβάνουν την επαφή τους με τα βιβλία.

Γιατί οι μεγάλοι λένε ότι «πρέπει» να διαβάζουμε βιβλία;
Για να σκεφτούμε διάφορες απαντήσεις:

– Μήπως για να μάθουμε να «διαβάζουμε καλά»;
Μάλλον όχι, γιατί ούτως ή άλλως τεχνικές ανάγνωσης μαθαίνουμε σε μεγαλύτερη ηλικία και είναι πολύ σύντομο το στάδιο αυτό στη ζωή ενός αναγνώστη.

– Μήπως για να μάθουμε πολλά πράγματα;
Πράγματα μαθαίνουμε κι όταν κάνουμε περίπατο στη φύση, όταν αθλούμαστε, όταν κάνουμε χειροτεχνίες ή όταν παίζουμε ένα μουσικό όργανο. Κανένα από τα παραπάνω δε χρησιμοποιεί βιβλία (αν και μπορεί, βέβαια!), αλλά μπορείς να μάθεις τόσα πολλά καινούρια πράγματα ή να γίνουν αφορμή να μάθεις και πράγματα με βιωματικό τρόπο που αν χρησιμοποιούσες βιβλία θα δυσκολευόσουν πολύ!

– Μήπως για να γίνουμε εξυπνότεροι;
Δεν υπάρχει καμία απολύτως επιστημονική έρευνα που να αποδεικνύει κάτι τέτοιο. Οι γονείς και οι δασκάλοι συνηθίζουν να συντηρούν αυτό το μύθο, γιατί θεωρούν ότι αυτός που διαβάζει βιβλία είναι σοφός και πανέξυπνος. Δε σημαίνει, όμως, ότι οι γονείς και οι δάσκαλοι έχουν πάντα δίκιο…
Τότε γιατί να διαβάζουμε βιβλία;

Είναι μια ωραία ερώτηση! Η αλήθεια είναι ότι δεν πρέπει να διαβάζουμε βιβλία, αλλά είναι ωραίο να διαβάζουμε και μας βοηθά σε μερικά πράγματα.

laptop-315048_1280Για να δούμε σε ποια:

– Δίνει «τροφή» στη φαντασία μας και μπορούμε να κάνουμε την πραγματικότητα πιο παραμυθένια και πιο ταξιδιάρικη! Τα ομορφότερα βιβλία είναι αυτά που μιλάνε για τα πιο τρελά και εξωπραγματικά πράγματα που δεν τα βάζει εύκολα η φαντασία του ανθρώπου!

– Μπορούμε να μιλάμε πιο όμορφα και να χρησιμοποιούμε λέξεις και εκφράσεις που μας άρεσαν όταν τις διαβάσαμε. Έτσι, ο λόγος μας δεν είναι βαρετός και στους άλλους αρέσει να ακούνε αυτό που έχουμε να πούμε, γιατί όχι μόνο ακούγεται ωραία, αλλά το καταλαβαίνουν και καλύτερα.

– Μπορούμε να γράφουμε σωστά, γιατί βλέπουμε τις λέξεις και τις θυμόμαστε καλύτερα. Δεν είναι πιο εύκολο να βλέπουμε τις λέξεις που λένε αγαπημένοι μας ήρωες και να τις θυμόμαστε απ’ το να πρέπει να τις μάθουμε απέξω για ορθογραφία στο σχολείο;

– Γνωρίζουμε άλλους κόσμους, τις σκέψεις άλλων ανθρώπων και το πώς αντιδρούν άλλοι σε κάποιες καταστάσεις που μας δημιουργούν πρόβλημα. Έτσι, μπορούμε να γίνουμε καλύτεροι φίλοι, καλύτερα αδέλφια, καλύτεροι άνθρωποι! Είναι σαν να ταξιδεύουμε με τη σκέψη, όχι μόνο σε άλλους τόπους, αλλά και μέσα στο μυαλό άλλων ανθρώπων!

– Μπορούμε να βρούμε εύκολα και γρήγορα απαντήσεις σε ερωτήσεις που έχουμε για το τι συμβαίνει γύρω μας. Δε συμφωνείτε ότι το να ψάχνουμε μόνοι μας για απαντήσεις μας βοηθά να μαθαίνουμε καλύτερα απ’ το να μας βάζουν να μαθαίνουμε σελίδες επί σελίδων απέξω στο σχολείο;

– Προσφέρουν ένα κάρο ιδέες για να δημιουργήσουμε καινούρια πράγματα! Από βιβλία μπορείς να μάθεις να μαγειρεύεις, να κάνεις χειροτεχνίες, να δεις σχέδια και ζωγραφιές, ακόμα και να γράψεις τη δική σου ιστορία ή το δικό σου ποίημα από μια έμπνευση που σου έδωσε μια άλλη ιστορία που διάβασες.

– Είναι απλά τόσο απολαυστικό να κάθεσαι κάτω από τη σκιά ενός δέντρου, εκεί που σκάει το κύμα ή σε μια ζεστή γωνιά στο καθιστικό ή στο κρεβάτι σου και να διαβάζεις μια όμορφη ιστορία!

πηγή

Η αφήγηση των παραμυθιών και η επίδρασή της στα οχτώ είδη νοημοσύνης του παιδιού

Της Ζωής Νικητάκη

παραμύθι 1 Έχει από καιρό ξεπεραστεί η αντίληψη πως ο έξυπνος και προικισμένος άνθρωπος, είναι αυτός που διαθέτει υψηλό δείκτη νοημοσύνης. Τώρα πια, όταν μιλάμε για έναν άνθρωπο με αναπτυγμένη ευφυΐα, καλούμαστε να γνωρίζουμε για ποια από τα είδη νοημοσύνης μιλάμε, σε ποια από τις ευφυΐες του αναφερόμαστε. Το 1984 ο αναπτυξιακός ψυχολόγος και καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Χάρβαρντ, Ηoward Gardner, υποστήριξε πως δεν υπάρχει μια νοημοσύνη, κοινή για όλους τους ανθρώπους, για όλους τους πολιτισμούς και όλες τις εποχές. Αντίθετα, υπάρχουν οχτώ είδη νοημοσύνης, καθένα από τα οποία πηγάζει από διαφορετικό τμήμα του εγκεφάλου.

Πώς όμως μπορεί να συνδέεται η λειτουργία της αφήγησης των παραμυθιών με το ιδιαίτερο προφίλ της νοημοσύνης του παιδιού και την ανάπτυξη της πολλαπλότητάς του;

Τα παραμύθια παρέχουν στα παιδιά πολλαπλά ερεθίσματα, ώστε να αναπτύξουν αποτελεσματικά όλο το φάσμα της νοημοσύνης τους. Γνωρίζουμε ότι αυτά που μαθαίνει το παιδί ως το πέμπτο έτος της ηλικίας του αποτελούν το μεγαλύτερο ποσοστό των νοητικών δεδομένων για την υπόλοιπη ζωή του. Έρευνες νευροεπιστημών των τελευταίων χρόνων μας λένε ότι η ποσότητα, αλλά και η ποιότητα ερεθισμάτων που δίνουμε στα παιδιά από την πρώτη κιόλας ηλικία, όχι μόνο τα τροφοδοτούν με γνώσεις, αλλά δημιουργούν και τις συνάψεις στα εγκεφαλικά κύτταρα, συνθέτοντας και δημιουργώντας τη βάση, στην οποία θα αποθηκεύουν πληροφορίες για την υπόλοιπη ζωή τους.

Κατά τη διάρκεια της αφήγησης ενός παραμυθιού απαιτούνται και καλλιεργούνται τα περισσότερα, αν όχι όλα, είδη νοημοσύνης του παιδιού, τα οποία είναι τα ακόλουθα:
1. γλωσσική ή λεκτική νοημοσύνη
2. μουσική / ρυθμική νοημοσύνη
3. σωματική / κιναισθητική νοημοσύνη
4. συναισθηματική ή διαπροσωπική νοημοσύνη
5. ενδοπροσωπική νοημοσύνη
6. χωρική νοημοσύνη
7. φυσιογνωστική νοημοσύνη
8. λογική / μαθηματική νοημοσύνη

Η γλωσσική ή λεκτική νοημοσύνη

Η γλωσσική ή λεκτική νοημοσύνη αφορά όλες τις λεκτικές ικανότητες του ανθρώπου και εδράζεται στο αριστερό ημισφαίριο του εγκεφάλου. Εκδηλώνεται με την ευαισθησία στον προφορικό και στον γραπτό λόγο, με την ικανότητα εκμάθησης και ομιλίας διαφορετικών γλωσσών και τη χρήση της γλώσσας για την επίτευξη κάποιων στόχων. Τη νοημοσύνη αυτή τη διαθέτει ο ποιητής, ο συγγραφέας, ο ρήτορας, κλπ. Σαφώς και με την αφήγηση των παραμυθιών καλλιεργείται αυτού του είδους η νοημοσύνη, τα παιδιά έρχονται σε επαφή με τον ποιητικό και συμβολικό λόγο των παραμυθιών, με τη φαινομενικά απλή και αλληγορική τους γλώσσα που είναι βαθιά ποιητική, όπως και ο προφορικός λόγος των παραμυθάδων αλλοτινών εποχών.
…. «Το παιδί ψάχνει να βρει σπίρτα για να ανάψει, να δει, αν έχει πραγματικά σκοτωμένο το θηρίο, αλλά δεν βρίσκει. Τότε, βλέπει ένα φως και φεύγει να πάει προς τα εκεί να πάρει σπίρτα, για να γυρίσει ν΄ανάψει. Εκεί που πήγαινε, συναντά μια γριά που τύλιγε ένα μασούρι κλωστή και της λέει:
– Τι κάνεις εδώ;
Αποκρίνεται εκείνη:
– Τυλίγω τη νύχτα για να ξημερώσει.
Το βασιλόπουλο της λέει:
– Μα εγώ δεν θέλω να ξημερώσει, για να προλάβω να πάρω φωτιά!….» [1]
Το παιδί γνωρίζει μέσα από τα παραμύθια τον θησαυρό της ελληνικής μας γλώσσας, την ποίηση που κρύβει μα και τη δυνατότητα να κατανοήσει μέσω αυτής τα μυστήρια της ύπαρξής του, μα και τα μυστήρια του σύμπαντος, τη δυνατότητα να συλλάβει τον κόσμο, ορατό και αόρατο και να τον δημιουργήσει, όπως τον οραματίζεται.

Η μουσική / ρυθμική νοημοσύνη

Η μουσική / ρυθμική νοημοσύνη εδράζεται στο δεξί ημισφαίριο του εγκεφάλου και εμπεριέχει την ικανότητα του ανθρώπου να νοιώθει τον ρυθμό, τη χροιά του ήχου, τη μελωδία, την ικανότητα για συναισθηματική έκφραση μέσω της μουσικής, είτε ως σύνθεση είτε ως εκτέλεση. Ωστόσο, η γλώσσα μπορεί να οριστεί σαν απλοποίηση της μουσικής, όπως μας λέει ο σπουδαίος μουσικός και Σούφι δάσκαλος Ιναγιάτ Χαν. Η μουσική κρύβεται μέσα στη γλώσσα, όπως η ψυχή κρύβεται μέσα στο σώμα. Και η γλώσσα των παραμυθιών έχει μουσική και ρυθμό, όπως ρυθμό έχει η ίδια η σύσταση του ανθρώπου, όπως ρυθμό έχει το Σύμπαν.

…«Ένας χρυσαετός πέταξε δεξιά του, απάνω απ΄τα νερά, και χάθηκε στον ορίζοντα μαζί με κάποιες λωρίδες ομίχλης σαν να εξατμίστηκε. Έκλεισε τα μάτια και αφουγκράστηκε το τραγούδι της θάλασσας:
Πέρα από τις λέξεις
πέρα από τη λογική
η χώρα της μη ύπαρξης υπάρχει
η χώρα της σκιάς και της φωτός
η χώρα της ηχούς και της ψευδαίσθησης
η χώρα των ποταμών, όπου οι άνθρωποι
έχουν χάσει το ποτάμι της ζωής μέσα τους,
το ποτάμι της ζωής
το ποτάμι της ζωής έχει χαθεί.»…. [2]

paramythia_nohmosynh3Η σωματική / κιναισθητική νοημοσύνη

Ο παραμυθάς κατά την αφήγηση μιλά όχι μόνο μέσα από τον λόγο, μα και μέσα από το σώμα του, από τις κινήσεις των χεριών του μα και ολόκληρου του σώματός του. Το σώμα του παραμυθά εκπέμπει το νόημα των ιστοριών του, ακόμα και σε κάποιον για τον οποίον η γλώσσα που εκφέρει, είναι ακατανόητη και έτσι οι ιστορίες και τα παραμύθια μπορούν να ξεπεράσουν τα όρια της γλώσσας.Η κιναισθητική νοημοσύνη έγκειται στην ικανότητα παρατήρησης και μίμησης ή αναπαράστασης του παρατηρούμενου γεγονότος και συνιστά κυρίως το δραματικό ταλέντο που διαθέτουν ηθοποιοί, χορευτές, χορογράφοι, μίμοι, παραμυθάδες, καλλιτέχνες που υπηρετούν την τέχνη της παράστασης, τεχνίτες, κλπ. Ωστόσο, αυτή η ικανότητα παρατήρησης και αναπαράστασης αποτελεί και ένα συστατικό σημαντικό στη διαδικασία μαθητείας του παιδιού. Μέσα από την αφήγηση των παραμυθιών παρέχεται στο παιδί η ευκαιρία να αναπτύξει τις κινητικές του δεξιότητες και να εκφράσει ιδέες, γνώσεις και συναισθήματα συνεργατικά με τον εγκέφαλο, συνδυάζοντας την αντίληψη με την κίνηση. Για τούτο και είναι σημαντικές και οι εφορμήσεις μέσα από το παραμύθι για δράσεις που μπορούν να κινητοποιήσουν, να καλλιεργήσουν και να αναπτύξουν τη σωματική νοημοσύνη του παιδιού, την ικανότητα του σώματός του να λειτουργήσει αρμονικά με τον εγκέφαλο και με τη βοήθειά του να επιλύει προβλήματα.

Η συναισθηματική ή διαπροσωπική νοημοσύνη

Η συναισθηματική ή διαπροσωπική νοημοσύνη βασίζεται στην ικανότητα του ανθρώπου να καταλαβαίνει τους άλλους και εδράζεται στον μετωπιαίο λωβό και στο νέο φλοιό του εγκεφάλου. Πιο συγκεκριμένα, συνίσταται στο να μπορεί να διακρίνει κάθε αλλαγή στις διαθέσεις, τις προθέσεις και τη συμπεριφορά των ανθρώπων που τον περιβάλλουν, ακόμα και αν οι αλλαγές αυτές δεν είναι εμφανείς. Να μπορεί να επισημάνει τους σκοπούς, τα κίνητρα και τα ενδιαφέροντα των ανθρώπων, τις πραγματικές ανάγκες τους και τα ιδιαίτερα χαρίσματά τους.

Διδάσκαλοι, παιδαγωγοί, χαρισματικοί ηγέτες, ηθοποιοί, γονείς, ψυχολόγοι, θεραπευτές, κλπ. βασίζονται στη διαπροσωπική νοημοσύνη. Και ο παραμυθάς διαθέτοντας αυτή τη νοημοσύνη, μπορεί να διαγνώσει σε κάθε στιγμή της παράστασης και του μοιράσματος των ιστοριών, τις διαθέσεις και τις ανάγκες του κοινού και ανάλογα να προσαρμόσει την εξιστόρηση των παραμυθιών του. Ο παραμυθάς μπορεί να καταφέρει μέσα από την τέχνη του να μετασχηματίσει κάποια σημεία των πραγματικοτήτων γύρω του, ακόμα και να οδηγήσει στην ισορροπία ή την αποκατάσταση μιας ψυχικής κατάστασης δύσκολης ή μιας ασθένειας.

Το παιδί μέσα από τα παραμύθια μαθαίνει να παρατηρεί τις συμπεριφορές των ηρώων, τα κρυμμένα κίνητρα, τους σκοπούς, την αλήθεια τους, το δημιουργικό δυναμικό τους. Μελετώντας τη συμπεριφορά των ηρώων του παραμυθιού, κατανοεί καλύτερα τον εαυτό του, αλλά και το περιβάλλον του, λαμβάνει απαντήσεις για ζητήματα που μπορεί να το προβληματίζουν, να το στεναχωρούν ή να του προκαλούν ανησυχία ή φόβο. Ο τρόπος που ο ήρωας καταφέρνει να υπερβεί τα εμπόδια και να πραγματώσει το όνειρό του, ενεργοποιεί την εσωτερική δύναμη και το θάρρος του παιδιού, του μεταδίδεται το μήνυμα ότι μπορεί και αυτό να τα καταφέρει, να ξεπεράσει όλες τις δυσκολίες και τα εμπόδια που ως δοκιμασίες εμφανίζονται στη ζωή, όπως και στα παραμύθια.

Παράλληλα, ενεργοποιείται και η ενσυναίσθηση στο παιδί, η ικανότητα να μπαίνει στη θέση και των άλλων ανθρώπων, να επιχειρεί να κατανοήσει τις ανάγκες τους, τις επιθυμίες τους και να μπορεί να συλλειτουργεί, να συνονειρεύεται, να συνεργάζεται, να συνδημιουργεί. Η ανάπτυξη της διαπροσωπικής νοημοσύνης μέσα από τα παραμύθια βοηθά το παιδί να ελέγξει τα εγωιστικά του ένστικτα και επιθυμίες, να ενσωματωθεί πιο αρμονικά στην ομάδα των συνομηλίκων του, στην κοινότητά του τη σχολική, κλπ.

paramythia_nohmosynh2 (1)Η ενδοπροσωπική νοημοσύνη

Η ενδοπροσωπική νοημοσύνη δίνει την ικανότητα στον άνθρωπο να εμβαθύνει και να κατανοήσει τον ίδιο του τον εαυτό, να επιτύχει το γνώθι σαυτόν μέσα από τη διαδικασία του ένδον σκάπτειν, της ενδοσκόπησης και ενδοπαρατήρησης.

Αυτός που έχει προικιστεί με οξυμμένη αυτού του είδους τη νοημοσύνη, μπορεί να μεταφέρει τα συναισθήματά του με συμβολικούς κώδικες, να έχει τις δεξιότητες της αυτοσυγκέντρωσης, της επιμέλειας, της προσοχής, της υψηλής μεθοδικότητας στη σκέψη, της ανάγνωσης και της κατανόησης των εμπειριών του, εξωτερικών και κυρίως εσωτερικών και αυτών που αισθάνεται.

Και ο παραμυθάς στηρίζεται στην ενδοπροσωπική νοημοσύνη του για να κατανοεί τους ήρωες των παραμυθιών που αφηγείται και να συμπάσχει με τα παθήματα, τις δοκιμασίες και τις περιπέτειές τους. Ο παραμυθάς ζει στην πραγματικότητα τον κάθε έναν από αυτούς τους ρόλους, τον ρόλο του βασιλιά, τον ρόλο του φτωχού μα προκομμένου ράφτη, τον ρόλο του θεόρατου γίγαντα που κολλά χρυσά φλουριά απάνω στα ασημοπράσινα φύλλα μιας ελιάς, τον ρόλο του ψαριού που μιλά μ΄ανθρώπινη φωνή και αμέτρητους άλλους. Δεν δανείζει απλώς τη φωνή του στους ήρωες αυτούς, αλλά βιώνει μέσα από αυτούς τα συναισθήματά τους και τις εμπειρίες τους, πονά μαζί τους, αλλά και χαίρεται. Μερικές φορές συγκινείται και ίσως και κλαίει αφηγούμενος ένα παραμύθι, σα να αφηγείται τη δική του ζωή και τον πόνο που μέσα του κουβαλεί.

Ο παραμυθάς διαθέτει οξυμμένη ενδοπροσωπική, αλλά και διαπροσωπική νοημοσύνη και έτσι μπορεί να διατηρεί σε πνευματικό και ψυχικό πεδίο την ισορροπία των συνταξιδευτών του στο παραμυθοταξίδεμα λειτουργώντας με κάποιον τρόπο σαν οδηγός στο ταξίδι ή σαν θεραπευτής.

Έτσι και στο παιδί μέσα από την αφήγηση των παραμυθιών, του παρέχεται η ευκαιρία να αναπτύξει την ενδοπροσωπική του νοημοσύνη, να κατανοήσει τους ανθρώπους γύρω του καλύτερα κατανοώντας τον εαυτό του. Τα παραμύθια μπορούν να λειτουργήσουν σαν ένα θαυμάσιο εργαλείο αυτογνωσίας που μπορεί να οδηγήσει το παιδί στο να αρχίσει να αντιλαμβάνεται κρυμμένα κομμάτια του εαυτού του, κίνητρα, σκοπούς, συναισθήματα, σκέψεις, οράματα και τελικά να επιτύχει το ζητούμενο κάθε ανθρώπινης ύπαρξης, που δεν είναι άλλο από το ταξίδι μύησης της ψυχής και τη γνώση του Ανώτερου Εαυτού, της αληθινής ουσίας της ύπαρξής μας.

Η ακρόαση παραμυθιών από πολύ μικρή ηλικία, βοηθά το παιδί να κατανοήσει την εσωτερική ζωή κάθε ανθρώπου και να αναπτύξει έτσι την ενδοπροσωπική του νοημοσύνη, αλλά και να δομήσει τη ψυχική του ισορροπία. Και εκεί ακριβώς έγκειται και η θεραπευτική χρήση και λειτουργία των παραμυθιών, στο γεγονός ότι μπορεί να βοηθήσει τον άνθρωπο να επανασυνδεθεί με τον πυρήνα της ύπαρξής του.

Η χωρική νοημοσύνη

Η χωρική νοημοσύνη σχετίζεται με την ικανότητα του ανθρώπου να αναπαραστήσει το χώρο που βλέπει εντός του και εδράζεται στο δεξί ημισφαίριο του εγκεφάλου. Τον βοηθά να παρατηρεί ένα αντικείμενο ή μια μορφή και να δημιουργεί συνθέσεις, αναπαριστώντας το με έναν ακριβή τρόπο.

Συνίσταται στην ικανότητα:
– της δραστικής φανατασίας
– του καλού προσανατολισμού στον χώρο
– του χειρισμού των εικόνων για σκέψη και δημιουργία
– την αναγνώριση της σχέσης αντικειμένων και διαστημάτων
– την θεώρηση από διαφορετικές οπτικές γωνίες
Παρατηρείται η νοημοσύνη αυτή σε αρχιτέκτονες, ζωγράφους, γλύπτες, καλλιτέχνες, οδηγούς, καπετάνιους, εφευρέτες, κλπ.

Τα παιδιά με χωρική νοημοσύνη μαθησιακά μπορούν να αποδώσουν καλύτερα σκεπτόμενα με εικόνες, έχουν τη λεγόμενη οπτική μνήμη, οργανώνουν τις σκέψεις τους στον χώρο και συγκροτούν τις ιδέες τους πριν τις γράψουν. Τους αρέσει να σκέφτονται με εικόνες και να τις δημιουργούν. Τα παραμύθια μιας και έχουν έντονη εικονοποιϊα, παρέχουν στα παιδιά το πεδίο ανάπτυξης της σκέψης με εικόνες και βέβαια ο άξιος παιδαγωγός ή ο γονιός που είναι αναζητητής στο μονοπάτι της αυτογνωσίας και θέλει να κατανοήσει καλύτερα τον εαυτό του και κατά συνέπεια και το παιδί του, μπορεί να συμβάλλει με κάποιους τρόπους μέσα από την αφήγηση των παραμυθιών στην ανάπτυξη της νοημοσύνης του χώρου του παιδιού.

Η φυσιογνωστική νοημοσύνη

Η φυσιογνωστική νοημοσύνη συνίσταται στην ικανότητα του ανθρώπου να αναγνωρίζει και να κατηγοριοποιεί το φυτικό και ζωικό βασίλειο. Τέτοια ευφυϊα διαθέτουν οι βοτανολόγοι, οι βιολόγοι, οι γεωργοί, οι γεωλόγοι, οι σεφ, κλπ.

Αυτή τη νοημοσύνη μπορούν να την αναπτύξουν τα παιδιά μέσα από την επαφή τους με τη φύση, με εργασίες που σχετίζονται με την παρατήρηση φυσικών φαινομένων, με τη συλλογή βοτάνων, την καλλιέργεια της γης, κλπ. Στα λαϊκά μαγικά παραμύθια τα παιδιά έρχονται σε επαφή με τη φύση. Εκεί τα πουλιά μιλούν, τα δέντρα τραγουδούν, τα ψάρια χορεύουν, τα ζώα συμβουλεύουν, η θάλασσα σε ταξίδια γνώσης καλεί και για το ανείπωτο μιλεί. Τα παραμύθια φτιάχτηκαν από ανθρώπους αλλοτινών εποχών που δεν είχαν ακόμα χάσει τη σύνδεση με τη φύση και τις στοιχειακές της οντότητες, που μπορούσαν να ακούνε τη φωνή των δέντρων, των ζώων και των πουλιών, που συνδεόμενοι με την εσώτερη φωνή τους, μπορούσαν να ακούνε και τη φωνή των κόσμων γύρων τους. Έτσι το παιδί μέσα από τα παραμύθια καλλιεργεί την ευαισθησία του σχετικά με το φυσικό περιβάλλον και αντιλαμβάνεται πως και η πέτρα έχει ψυχή και το δέντρο αγαπά και το πουλί δημιουργεί με τον ήχο του έναν κόσμο και μια πραγματικότητα μεταμορφώνει.

Η αριθμητική / λογική νοημοσύνη

Η αριθμητική / λογική νοημοσύνη σχετίζεται με την ικανότητα της επαγωγικής και παραγωγικής ανάλυσης προβλημάτων, με την εκτέλεση μαθηματικών πράξεων, τον χειρισμό μαθηματικών συμβόλων και αριθμητικών σχέσεων, την υλοποίηση επιστημονικής έρευνας, τη συγκράτηση σειράς από λεπτομέρειες στη μνήμη. Φιλόσοφοι, μαθηματικοί, λογιστές, προγραμματιστές, ντετέκτιβ διαθέτουν τέτοια νοημοσύνη. Τα παιδιά που έχουν αναπτυγμένη την αριθμητική νοημοσύνη μαθαίνουν καλύτερα μέσα από αριθμούς και λογική σκέψη και αναζητούν την σχέση αιτίας αποτελέσματος σε κάθε πρόβλημα.

Τα εκπαιδευτικά συστήματα των περισσοτέρων δυτικών χωρών στηρίζονται στην ανάπτυξη κατά κύριο λόγο της αριθμητικής / λογικής νοημοσύνης και δευτερευόντως καλλιεργούν ένα μικρό τμήμα της γλωσσικής νοημοσύνης και εκεί ακριβώς έγκειται και η αποτυχία τους, στο γεγονός ότι παραμελούν τα υπόλοιπα είδη νοημοσύνης του παιδιού και έτσι δεν συντελούν στο να εκδιπλωθεί το ουράνιο τόξο των χαρισμάτων του παιδιού, να καλλιεργηθεί και να αναπτυχθεί ολόκληρο το δημιουργικό δυναμικό, με το οποίο έχει έρθει στη ζωή.

Τα παραμύθια συντελούν στην εμπλουτισμένη μάθηση και στην ανάπτυξη των περισσοτέρων όψεων της πολλαπλής νοημοσύνης του παιδιού. Και το βέβαιο είναι πως κατά τη διάρκεια μιας αφήγησης παραμυθιών καλλιεργούνται η γλωσσική, η μουσική, η σωματική / κιναισθητική, η σναισθηματική ή διαπροσωπική και η ενδοπροσωπική νοημοσύνη του παιδιού, όψεις που παραμελούνται από τα σύγχρονα σχολεία και έτσι το παιδί συρρικνώνεται, περιορίζεται και συνθλίβεται ως προς την ανάπτυξή του σε ψυχοπνευματικό πεδίο. Ας έχουμε όμως στο νου και στην καρδιά, και ας μην λησμονούμε πως το ζητούμενο είναι μέσω της παιδείας μας η πλήρης ανάπτυξη και καλλιέργεια όλου του ψυχοπνευματικού υλικού, με το οποίο έχουμε εξοπλιστεί και η εξύψωση και εξέλιξη της συνειδητότητάς μας σε ανώτερα επίπεδα από το υλικό.

Για τούτο, και τα παραμύθια, όπως και οι μύθοι από τον πλούσιο θησαυρό της πολιτισμικής και πνευματικής μας κληρονομιάς οφείλουν να κατέχουν σημαντική θέση στην παιδεία και στα σχολεία μας, μιας και εμφέρουν μυστικά κλειδιά για την κατανόηση των μυστηρίων της ύπαρξής μας, μα και των μυστηρίων του κόσμου και των σύμπαντος.

Η ανθρώπινη ψυχή άλλωστε, όπως τόσο εύστοχα ο Rudolf Steiner εξέφρασε, χρειάζεται την ουσία των παραμυθιών να ρέει μέσα της, όπως το σώμα χρειάζεται τις θρεπτικές ουσίες να κυλούν μέσα στις φλέβες του.

Η ανθρώπινη ψυχή χρειάζεται τη χαρά πέρα από τα τείχη του κόσμου…

«Τυφλή ψυχή, οπλίσου με τον πυρσό των μυστηρίων, και μέσα στην επίγεια νύχτα θ΄ανακαλύψεις το φωτεινό πανομοιότυπό σου, τη θεσπέσια ψυχή σου. Ακολούθησε αυτόν τον θείο οδηγό, και θα είναι το πνεύμα σου. Γιατί κρατά το κλειδί των περασμένων και των μελλοντικών ζωών σου» [3]

[1]. Λουδοβίκου Ρουσέλ, «Παραμύθια της Μυκόνου», επιμέλεια: Π. Κουσαθανάς, εκδόσεις Δήμος Μυκόνου και Ίνδικτος[2]. Ζωή Νικητάκη, «Παραμύθια για της καρδιάς μας την αλήθεια», εκδόσεις Κονιδάρη[3]. Αιγυπτιακή Βίβλος των νεκρών, «Μεγάλοι Μύστες» Εδ. Συρέ, εκδ. Κάκτος

αναδημοσίευση: όμορφη ζωή

Η δύναμη της εικόνας στα εικονογραφημένα βιβλία για παιδιά

Το εικονογραφημένο βιβλίο για παιδιά, με τις υποκατηγορίες του (illustrated book και picture-book), αποτελεί το πρώτο ευχάριστο ανάγνωσμα για παιδιά προσχολικής και πρώτης σχολικής ηλικίας. Ωστόσο, η σημασία του συχνά παραγκωνίζεται, τόσο από τους εκπαιδευτικούς όσο και από τους ίδιους τους γονείς, οι οποίοι το θεωρούν «παιδιάστικο», «πολυτέλεια», ή και «ανούσιο».

87769

Η παιδαγωγική επιστήμη αντικρούει τις άτοπες αυτές θεωρήσεις, τονίζοντας ότι η επαφή των παιδιών με εικονογραφημένα βιβλία αναδεικνύεται ως μια αναγκαιότητα για την ομαλή ψυχοπνευματική ανάπτυξη τους. Τα picture books (βιβλία με εικόνες και ελάχιστο ή καθόλου κείμενο) είναι εκείνα που φέρνουν το παιδί σε μια πρώτη επαφή με τον κόσμο των βιβλίων. Επειδή είναι συνήθως μικρά και εύχρηστα, μαλακά και ορισμένες φορές εύπλαστα, προσελκύουν τα νήπια καθώς και τα παιδιά πρώτης σχολικής ηλικίας. Πολλές φορές μάλιστα, ένα τέτοιο βιβλίο μπορεί να αποτελέσει το μεταβατικό αντικείμενο* του παιδιού.

Επίσης, τα βιβλία αυτά μπορούν να αποτελέσουν το ερέθισμα για να ξεκινήσει κάποια συζήτηση μεταξύ ενήλικα και παιδιού σχετικά με διάφορα θέματα που μπορούν να το απασχολούν. Στα πλαίσια αυτά, το παιδί μπορεί να πραγματοποιήσει διάφορες συνδέσεις μεταξύ του φανταστικού (αυτού που παρουσιάζεται στο βιβλίο) και του πραγματικού (καθημερινότητα), αλλά και να θέσει διάφορα ερωτήματα. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι στην ευαίσθητη αυτή ηλικία, τα νήπια  ξεκινούν να διαμορφώνουν μια πιο ολοκληρωμένη εικόνα για τον κόσμο που τα περιβάλλει.

Σύμφωνα με τη θεωρία της πολλαπλής νοημοσύνης του Gardner, με το εικονογραφημένο βιβλίο αναπτύσσεται η χωροταξική/χωροαντιληπτική ικανότητα των παιδιών. Παράλληλα, καλλιεργείται η φαντασία τους και η κριτική τους ικανότητα. Στο σημείο αυτό, αξίζει να αναφέρουμε ότι η εικονογράφηση δε συνοδεύει μόνο το κείμενο, μπορεί να το εμπλουτίζει, να το ανατρέπει, να το παρουσιάζει από την οπτική γωνία ενός άλλου ήρωα/ άλλης ηρωίδας κ.λπ. Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις, η εικόνα βοηθά το παιδί να «επεξεργάζεται» καλύτερα όσα ακούει/διαβάζει: το παιδί μπορεί να κάνει υποθέσεις με βάση την εικόνα, να στοχαστεί, να μπει στη θέση ενός ήρωα/μιας ηρωίδας, να προβληματιστεί… Επομένως, «διαβάζει» την εικόνα ενεργητικά.

Τα εικονογραφημένα βιβλία μπορούν να αξιοποιηθούν και στην εκπαίδευση, συντελώντας στη γνωριμία του παιδιού με τη Ζωγραφική και τις εικαστικές τέχνες, αλλά και πλαισιώνοντας δραστηριότητες και σχέδια εργασίας. Με τον τρόπο αυτό, οι εκπαιδευτικοί έχουν τη «δύναμη» να καλλιεργήσουν το ενδιαφέρον των παιδιών για την τέχνη και για τα βιβλία (φιλαναγνωσία).

Όσον αφορά τα μεγαλύτερα και πιο σύνθετα εικονογραφημένα βιβλία (π.χ. λεξικά με εικόνες, εικονογραφημένες εγκυκλοπαίδειες), σημειώνουμε ότι τα βιβλία αυτά φαίνεται να είναι πιο εύληπτα καθώς οπτικοποιούν έννοιες που μπορεί να δυσκολεύουν τα παιδιά.

Τέλος, γονείς και παιδαγωγοί οφείλουν να έχουν κατά νου τη σημασία που έχει για το ίδιο το παιδί η εικόνα και η ζωγραφιά: το παιδί ζωγραφίζει κάτι για να εκφράσει αυτό που έχει στο μυαλό του, αυτό που δεν μπορεί να εκφράσει προφορικά ή γραπτά. Πολλές φορές, ακόμα και όταν έχει εμπλουτιστεί επαρκώς το λεξιλόγιό του και είναι σε θέση να μιλήσει ή ακόμα και να γράψει, προτιμά τη ζωγραφιά, προτιμά την εικόνα.

Σίσκου Γραμματία, εκπαιδευτικός, MSc Παιδικό Βιβλίο

 

*το συγκεκριμένο αντικείμενο στο οποίο το παιδί προσκολλάται και το οποίο δεν αποχωρίζεται, ειδικά στον ύπνο. Το παιδί αποζητά το αντικείμενο αυτό όταν βρεθεί σε στρεσογόνες καταστάσεις. Η απώλεια του προκαλεί έντονη δυσφορία, άγχος και κλάμα στο παιδί. Ο Winnicott αναφέρεται σε αυτό το αντικείμενο, με το οποίο το βρέφος δημιουργεί ένα δεσμό και μέσω του οποίου λαμβάνει ευχαρίστηση αλλά και καθησυχάζεται ως «μεταβατικό αντικείμενο». Επίσης, το αντικείμενο αυτό βοηθά το παιδί να αντέξει τον αποχωρισμό από τον γονιό (ειδικά κατά τον ύπνο) ενώ παράλληλα του μεταφέρονται από το παιδί καθησυχαστικές, σχεδόν μαγικές, ιδιότητες ως μέρος της προσπάθειας του παιδιού να ανεξαρτητοποιηθεί, να μάθει να ηρεμεί τον εαυτό του και σιγά σιγά να εσωτερικεύσει αυτή την ικανότητα για αυτό-καθησυχασμό αλλά και να δημιουργεί σχέσεις πλέον ως ξεχωριστό ον με άλλα αντικείμενα (έμψυχα/ άτομα ή άψυχα). Το μεταβατικό αντικείμενο είναι πολύ σημαντικό για την ψυχοκοινωνική ανάπτυξη του παιδιού και αυτή η προσκόλληση στη βρεφική/νηπιακή ηλικία δεν πρέπει να ανησυχεί τους γονείς.

«Το χτυπημένο μήλο»: Το κόλπο που σκέφτηκε μια δασκάλα για να διδάξει τον πόνο που προκαλεί το bullying

Τα παιδιά μπορούν να γίνουν, άθελά τους, πολύ σκληρά. Αυτό προσπάθησε να εξηγήσει στην τάξη της η Rosie Dutton, δασκάλα από το Birmingham της (πρωταγωνίστριας των ημερών) Βρετανίας φτιάχνοντας για χάρη των μαθητών της μια «αλληγορία» με μήλα. Η εμπνευσμένη ιδέα της Αγγλίδας παιδαγωγού, «ανέβηκε» στην σελίδα της στο Facebook, ονόματι Relax Kids Tamworth και έγινε αμέσως viral.

31173-apple_590

Διαβάστε πώς περιγράφει το ευφάνταστο κόλπο η ίδια η δασκάλα στη σελίδα της:
«Σήμερα σε ένα από τα μαθήματά μας, συνέστησα στα παιδιά σε δυο μήλα. Τα παιδιά δεν το ήξεραν αυτό, αλλά πριν το μάθημα είχα ρίξει επανειλημμένα το ένα μήλο στο πάτωμα, έτσι ώστε δεν μπορούσες να πεις ότι υπήρχε κάποια διαφορά… Μιλήσαμε για τα μήλα, τα παιδιά τα περιέγραψαν και καταλήξαμε ότι μοιάζουν –και τα δυο ήταν κόκκινα, είχαν παρόμοιο σχήμα και έμοιαζαν αρκετά ώριμα για να φαγωθούν.

Πήρα στα χέρια μου το «χτυπημένο» μήλο και ξεκίνησα να λέω στα παιδιά πόσο το αντιπαθούσα, ότι πίστευα ότι ήταν αηδιαστικό, το χρώμα του είναι απαίσιο και το κοτσάνι πολύ κοντό. Τους είπα ότι επειδή δεν μου άρεσε, δεν ήθελε να αρέσει ούτε σε ‘κείνα, κι ότι θα έπρεπε να μιλήσουν άσχημα γι’ αυτό.
Μερικά παιδιά με κοίταξαν σαν να ήμουν τρελή, αλλά το μήλο πέρασε από χέρι σε χέρι στον κύκλο και όλοι το έβρισαν –«είσαι ένα βρωμερό μήλο», «δεν καταλαβαίνω καν γιατί υπάρχεις», «σίγουρα έχεις σκουλήκια μέσα σου» κ.λπ.

Τότε, κράτησα ψηλά και τα δυο μήλα και, ξανά, μιλήσαμε για τις ομοιότητες και τις διαφορές. Δεν υπήρχε καμία διαφορά –και τα δυο μήλα έμοιαζαν ακόμη ίδια.

Έπειτα έκοψα τα μήλα στη μέση. Το μήλο με το οποίο ήμαστε ευγενικοί, ήταν καθαρό, φρέσκο και ζουμερό στο εσωτερικό του.

Το μήλο στο οποίο είπαμε άσχημα λόγια ήταν μελανιασμένο και πολτοποιημένο.

Νομίζω ότι αμέσως η ιδέα άναψε σαν λάμπα στο μυαλό των παιδιών. Το «έπιασαν» πραγματικά πως, ό,τι είδαμε μέσα στο μήλο –οι μελανιές, τα χτυπήματα και τα «σπασμένα» σημεία- είναι αυτό που συμβαίνει μέσα στον καθένα από εμάς όταν κάποιος του φέρεται άσχημα με τα λόγια ή τις πράξεις του.

Όταν οι άνθρωποι γίνονται θύματα εκφοβισμού, ειδικά τα παιδιά, νιώθουν απαίσια και μερικές φορές, δεν δείχνουν, ούτε λένε στους υπόλοιπους πώς νιώθουν. Αν δεν είχαμε ανοίξει το μήλο, δεν θα μαθαίναμε ποτέ πόσο πόνο είχε υποστεί.

Μοιράστηκα τη δική μου εμπειρία, όταν τα αγενή λόγια κάποιου με έκαναν να υποφέρω την προηγούμενη εβδομάδα. Απ’ έξω, φαινόμουν εντάξει –χαμογελούσα ακόμα. Όμως, μέσα μου, κάποιος είχε προκαλέσει πολύ πόνο με τα λόγια του και υπέφερα.

Αντίθετα με το μήλο, έχουμε την ικανότητα να σταματήσουμε τέτοιες συμπεριφορές. Μπορούμε να διδάξουμε τα παιδιά ότι δεν επιτρέπεται να λένε άσχημα λόγια το ένα στο άλλο και να συζητήσουμε γύρω απ’ τα συναισθήματα των άλλων. Μπορούμε να διδάξουμε τα παιδιά μας να στηρίζουν το ένα το άλλο και να σταματήσουν κάθε μορφή εκφοβισμού –όπως ένα κοριτσάκι σήμερα αρνήθηκε να «βρίσει» το μήλο.

Όλο και περισσότερος πόνος και καταστροφή θα συμβαίνει αν κανείς δεν κάνει τίποτα για να σταματήσει το bullying. Ας δημιουργήσουμε μια γενιά ευγενικών παιδιών που νοιάζονται.

Η γλώσσα δεν έχει κόκαλα, αλλά έχει αρκετή δύναμη για να ραγίσει μια καρδιά. Ας είμαστε προσεκτικοί, λοιπόν, με τα λόγια μας.

 

Πηγή: boredpanda.com

2μερη εκπαίδευση στο Πρόγραμμα Εξέλιξης Σχέσεων Επικοινωνίας (Π.Εξ.Σ.Ε)

Το εργαστήρι: 

7ad98d67-cd4a-4d80-9f3c-f87b834b3c88

 

Ο Πανελλήνιος Σύλλογος Λογοπεδικών – Λογοθεραπευτών διοργανώνει 2μερη εκπαίδευση στο πρόγραμμα Π.Εξ.Σ.Ε. Το διήμερο αυτό σεμινάριο απευθύνεται σε κλινικούς που υποστηρίζουν οικογένειες παιδιών με δυσκολίες επικοινωνίας και/ ή λόγου (λογοπεδικούς). Επιπλέον αφορά εργοθεραπευτές, κοινωνικούς λειτουργούς, ψυχολόγους και εκπαιδευτικούς (νηπιαγωγούς, δασκάλους, ειδικούς παιδαγωγούς).

Θα δοθεί βεβαίωση παρακολούθησης

 

Εισηγητές: Δημήτρης Μαρούσος, θεραπευτής λόγου και ομιλίας.

Κερασιά Μαρούσου, γλωσσολόγος.

Χώρος διεξαγωγής: Γραφεία Π.Σ.Λ. Ελευθέριου Βενιζέλου 50 & Σαρανταπόρου, Χολαργός, πλησίον ΜΕΤΡΟ Εθνικής Αμύνας, Αθήνα.

Ώρες και μέρες διεξαγωγής: Εγγραφές Σάββατο 8:30

Σάββατο 24 και Κυριακή 25 Σεπτεμβρίου 2016 9:00-16:30

Κόστος συμμετοχής: για τα οικονομικά ενήμερα μέλη: 220 ευρώ, μη μέλη: 250 ευρώ (η εξόφληση του σεμιναρίου να γίνει ως της 5 Σεπτεμβρίου 2016).

Δηλώσεις συμμετοχής: στη γραμματεία του Π.Σ.Λ. τηλ. 210 777 9901, fax: 210 777 9922, mail: info@logopedists.gr

 

Υποστηρικτικό υλικό: Η μελέτη του εγχειριδίου  Π.Εξ.Σ.Ε. πριν την εκπαίδευση κρίνεται απαραίτητη.

 

Το βιβλίο:

Πεξσε-Πρόγραμμα-Εξέλιξης-Σχέσεων-Επικοινωνίας-Μέρος-1-Eξώφυλλο

Το Πρόγραμμα Εξέλιξης Σχέσεων Επικοινωνίας (Π.Εξ.Σ.Ε.) είναι πρόγραμμα έμμεσης θεραπείας λόγου για παιδιά προσχολικής και πρώτης σχολικής ηλικίας που δυσκολεύονται στο λόγο και /ή την επικοινωνία. Μετακινεί την εστίαση της λογοθεραπείας από το ιατροκεντρικό στο ψυχοκοινωνικό μοντέλο, συνδυάζοντας θεωρητικά και εμπειρικά τεκμηριωμένες κλινικές πρακτικές Βραχείας Θεραπείας με Εστίαση στη Λύση (Solution Focused Brief Therapy, SFBT) και Θεραπείας Αλληλεπίδρασης Γονέα-Παιδιού (Parent Child Interaction, PCI), γεγονός που το καθιστά θεραπεία τεκμηριωμένης αποτελεσματικότητας. Το Π.Εξ.Σ.Ε. απευθύνεται σε κλινικούς που υποστηρίζουν οικογένειες παιδιών με δυσκολίες επικοινωνίας και / ή λόγου (λογοπεδικούς). Επιπλέον αφορά εργοθεραπευτές, κοινωνικούς λειτουργούς, ψυχολόγους & εκπαιδευτικούς (νηπιαγωγούς, δασκάλους, ειδικούς παιδαγωγούς). Βασικές αρχές του Προγράμματος μπορούν να εφαρμοστούν και για τη γλωσσική και / ή επικοινωνιακή ενίσχυση παιδιών τυπικής γλωσσικής ανάπτυξης. Τέλος το Π.Εξ.Σ.Ε. είναι κατάλληλο για να αξιοποιηθεί ως εγχειρίδιο σε πανεπιστημιακές σχολές που παρέχουν σε σπουδαστές κατάρτιση σε τομείς εκπαίδευσης, υγείας και ψυχικής υγείας.

Το Π.Εξ.Σ.Ε. δεν είναι προϊόν εργαστηριακής μελέτης, δεν στήθηκε στη βάση ερευνητικού σκοπού ή υπόθεσης. Δημιουργήθηκε και εφαρμόζεται σε πραγματικές συνθήκες κλινικής πρακτικής σε ένα πλαίσιο παροχής υπηρεσιών λογοθεραπείας, στο χώρο που δραστηριοποιούμαστε επαγγελματικά, το Κέντρο Λόγου ΕΥ ΛΕΓΕΙΝ. Οι πρώτες ενδείξεις από την εφαρμογή του Προγράμματος είναι ιδιαίτερα ενθαρρυντικές για την αποτελεσματικότητά του, γεγονός που συντέλεσε αποφασιστικά στη συγγραφή και έκδοση του παρόντος.

Το Π.Εξ.Σ.Ε. είναι οργανωμένο σε 2 μέρη.

Το Μέρος 1 περιλαμβάνει τη θεωρητική υποστήριξη του Π.Εξ.Σ.Ε., τη Διερευνητική Διαδικασία και την Παρουσίαση του Περιστατικού.

Το Mέρος 2 περιλαμβάνει το Εγχειρίδιο του Π.Εξ.Σ.Ε., με συνοπτική και αναλυτική παρουσίαση των συνεδριών, και τα Συνοδευτικά Έντυπα του Προγράμματος.

 

Περισσότερες πληροφορίες για το βιβλίο στην ιστοσελίδα των εκδόσεων Φυλάτος: http://fylatos.com/

Γιάνους Κόρτσακ

Στην Ελλάδα είναι ελάχιστα γνωστός. Ωστόσο, ο Γιάνους Κόρτσακ, σπουδαίος πολωνοεβραίος γιατρός και παιδαγωγός, αφιέρωσε τη ζωή του στα παιδιά, στην ουσιαστική ανατροφή τους. Θεωρητικός της παιδαγωγικής και συγγραφέας παιδικών αφηγημάτων, ιδρυτής και διευθυντής ορφανοτροφείων αλλά, πρωτίστως, ηθικό παράδειγμα, έζησε την τελευταία περίοδο της ζωής του στο γκέτο της Βαρσοβίας και προτίμησε να πεθάνει συνοδεύοντας τα παιδιά του ιδρύματος του οποίου είχε την ευθύνη στο στρατόπεδο. Ως την τελευταία στιγμή, διεκδίκησε μια ανθρωπότητα χωρίς βία, στην οποία θα κυριαρχούν η δημιουργικότητα και η πίστη στις δυνατότητες της ανθρωπότητας…

 

11ff9b4c887cc2e009006cc7fd3aeb4c_XL

Ποιος είναι ο Γιάνους Κόρτσακ; Δίκαια θα αναρωτιούνται οι περισσότεροι Έλληνες αναγνώστες, αφού το έργο του πασίγνωστου σε άλλα μέρη του κόσμου πολωνοεβραίου γιατρού, παιδαγωγού και συγγραφέα, δυστυχώς, είναι σχεδόν άγνωστο στην Ελλάδα. Μια μικρή έρευνα που πραγματοποίησα στον κύκλο των γνωστών μου έδειξε πως στην Ελλάδα το όνομά του συνδέεται  κυρίως με το ομότιτλο κινηματογραφικό έργο του Αντρέι Βάιντα (Korczak, 1990). Οι φανατικοί λάτρεις της Δέκατης Μούσας μπορεί να ξέρουν και ένα άλλο φιλμ αφιερωμένο στον Γιάνους Κόρτσακ, μια γερμανο-ισραηλινή παραγωγή του 1974 σε σκηνοθεσία του επίσης πολωνού σκηνοθέτη Αλεξάντερ Φορντ, με τίτλο Sie sind frei Doktor Korczak (Είστε ελεύθερος Δρ Κόρτσακ).

Στην εποχή μας ο Γιάνους Κόρτσακ, ο οποίος πίστευε πως η «μεταρρύθμιση του κόσμου σημαίνει μεταρρύθμιση της εκπαίδευσης», έχει γίνει σημείο έμπνευσής και αναφοράς για πολλούς σύγχρονους εκπαιδευτικούς.

Πρόδρομος των δικαιωμάτων του παιδιού   

Το πραγματικό όνομα του Γιάνους Κόρτσακ ήταν Χένρυκ Γκόλντσμιτ (Henryk Goldszmit). Στο ευρύ κοινό ήταν πιο γνωστός και με τα πολύ δημοφιλή παρατσούκλια του, «Γέρο-δόκτωρ» ή ο «Κύριος δόκτωρ». Δεν ήταν όμως μόνο γιατρός. Ήταν και παιδαγωγός, συγγραφέας, δημοσιογράφος, ακόμα και κοινωνικός ακτιβιστής. Ήταν μια πληθωρική προσωπικότητα που, στον σύγχρονο κόσμο, πρώτα απ’ όλα θεωρείται  πρόδρομος εκπαιδευτικών πρωτοβουλιών στραμμένων στη θεμελίωση των δικαιωμάτων των παιδιών.

Ο Γιάνους Κόρτσακ, γεννημένος το 1878 ή το 1879, ήταν πρόδρομος εκείνης της επαναστατικής αντίληψης που διεκδικούσε με πάθος την υποκειμενικότητα του παιδιού. Σ’ όλη του τη ζωή πάλεψε για να εφαρμόσει αυτές τις αντιλήψεις, μέχρι το τραγικό του τέλος στο θάλαμο αερίων του ναζιστικού στρατοπέδου Τρεμπλίνκα. Αγωνίστηκε για να δημιουργήσει γερές κοινωνικές και νομικές βάσεις, για το σεβασμό και την τήρηση των δικαιωμάτων ακόμα και των πιο μικρών ανθρώπινων πλασμάτων. Και όλα αυτά σε μια εποχή –προσέξτε!– που ο σύγχρονος κόσμος του ακόμα θεωρούσε τις γυναίκες και τα παιδιά άτομα δεύτερης κατηγορίας.

Ο Κόρτσακ δραστηριοποιήθηκε έντονα υπέρ των δικαιωμάτων του παιδιού, όπως αυτά αποτυπώθηκαν αργότερα στον Παγκόσμιο Χάρτη των Δικαιωμάτων του Παιδιού, ο οποίος ψηφίστηκε το 1924 στην Κοινωνία των Εθνών. Οι πρακτικές μέθοδοι διαπαιδαγώγησης που πρωτοποριακά εφάρμοζε έχουν επηρεάσει σε μεγάλο βαθμό τις μεταπολεμικές νομοθετικές πρωτοβουλίες που ελήφθησαν προς όφελος των παιδιών και οι οποίες βρήκαν την απεικόνισή τους στη Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Παιδιού, όπως αυτή εγκρίθηκε από τη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ το 1989.

«Πολλοί διατηρούν τον Γιάνους Κόρτσακ στη μνήμη τους, λόγω του τρόπου με τον οποίο τελείωσε η ζωή του. Πολλοί όμως τον θυμούνται και λόγω της ζωής, των ιδεών και των συγγραμμάτων του. Κάποια από τα έργα του έχουν μεταφραστεί σε άλλες γλώσσες, σε κάποιες χώρες έχουν ιδρυθεί Σύλλογοι που φέρουν το όνομά του, ενώ και οι ακτιβιστές των δικαιωμάτων του παιδιού συχνά αναφέρονται στο έργο του», γράφει στον πρόλογο μιας ειδικής έκδοσης στο πλαίσιο του εορτασμού του Έτους Γιάνους Κόρτσακ ο πρώην Επίτροπος Ανθρώπινων Δικαιωμάτων του Συμβούλιου της Ευρώπης, Τόμας Χάμμαρμπεργκ (Thomas Hammarberg). Το 2012 συμπληρώνονται εβδομήντα χρόνια από τον θάνατό του και εκατό από την ίδρυση του πρωτοποριακού ορφανοτροφείου του DomSierot. Ο Χάμμαρμπεργκ κάνει μια εύστοχη παρατήρηση υποστηρίζοντας πως τα παιδικά βιβλία του Κόρτσακ «είναι πολύ απαιτητικά, δεν κρύβουν τις συγκρούσεις και την οδύνη και γι’ αυτό το λόγο μοιάζουν στα ύστερα έργα της Άστριντ Λίντγκρεν».

Δεν είναι παιδιά, είναι άνθρωποι  

Στο περίφημο έργο του Ζαν-Ζακ Ρουσσώ, Αιμίλιος, ή περί αγωγής, ο φιλόσοφος παραδέχεται τα εξής:

Μην μπορώντας να εκπληρώσω το πιο χρήσιμο λειτούργημα, θα τολμήσω τουλάχιστον να δοκιμάσω το πιο εύκολο: κατά το παράδειγμα τόσων άλλων, δεν πρόκειται να γίνω παιδαγωγός αλλά γραφιάς. Και αντί για το πρώτο, θα προσπαθήσω να το πω.

Ο γιατρός Γιάννους Κόρτσακ τόλμησε να εκπληρώσει αυτό «το πιο χρήσιμο λειτούργημα», να εφαρμόσει δηλαδή τις ιδέες του για την εκπαίδευση, να τις μετατρέψει σε πρακτική και, σήμερα, να θεωρείται ένας από τους πρωτεργάτες της «ηθικής αγωγής» (moraleducation), παρ’ όλο που ποτέ δεν ανέπτυξε κάποια συστηματική θεωρία για αυτή την παιδαγωγική τάση. Ο δημιουργός της θεωρίας της ηθικής ανάπτυξης (moraldevelopment) του παιδιού, ο αμερικανός ψυχολόγος Λώρενς Κόλμπεργκ (Lawrence Kohlberg), αποκαλύπτει, ότι η δική του Δίκαιη κοινότητα των παιδιών (Children Just Community) βασίζεται ακριβώς στην πρακτική του Κόρτσακ. Επίσης, οι υποστηρικτές της παιδαγωγικής αγάπης (pedagogicallove) στηρίζουν τη θεωρία τους σε ένα ανεπτυγμένο από τον Κόρτσακ μοντέλο σχέσης δασκάλου-μαθητή. Είναι πολλοί αυτοί που εντοπίζουν την πηγή των διαφόρων ρευμάτων της παιδαγωγικής θεωρίας στην παιδαγωγική πρακτική του Κόρτσακ, όπως π.χ. εκείνοι που βλέπουν κοινά σημεία με τις αντιλήψεις του Πάουλο Φρέιρε (Paulo Freire), για τη θεωρία του διαλόγου και τις απόψεις του για τη δημοκρατία στο σχολείο.

Τα ζητήματα της εκπαίδευσης και της ανατροφής των παιδιών απασχόλησαν πολύ βαθιά τον παιδίατρο Κόρτσακ. Ειδικά τον ενδιέφεραν οι ιδέες και οι εμπειρίες της «νέας εκπαίδευσης». Φυσικά, γνώριζε τις παιδαγωγικές σκέψεις του Τολστόι, οι οποίες ακολουθούσαν τα ίχνη του ρουσσωικού νατουραλισμού. Ήταν επηρεασμένος από τις παιδαγωγικές θεωρίες του Χιούμπερτ Σπένσερ (Hubert Spencer) και του Φρήντριχ Βίλλεμ Φρέμπελ (Friedrich Wilhelm Fröbel), καθώς και από το έργο του γνωστού ελβετού παιδαγωγού, πατέρα του «λαϊκού σχολείου», Γιόχαν Χάινριχ Πεσταλότσι (JohannHeinrich Pestalozzi). Το 1889, μάλιστα, ταξίδεψε στην Ελβετία, όπου από κοντά μπόρεσε να παρακολουθήσει τις δραστηριότητές του. Εμπνεύστηκε επίσης και από τα έργα της Μαρία Μοντεσσόρι (Maria Montessori) και του Οβίντ Ντεκρολύ (Ovide Decroly) – σε τέτοιο βαθμό, που κάποιες ιδέες του να εφαρμόζονται σήμερα στην «ιδεολογία της ομαλοποίησης» της εκπαίδευσης των παιδιών με νοητική υστέρηση. Ενώ επηρεάσθηκε πολύ βαθιά και από τη θεωρία του παιδαγωγικού προοδευτισμού, ανεπτυγμένη κυρίως από τον Τζον Ντιούι (John Dewey).

Όμως, αν και γνώριζε τόσο καλά όλα τα παιδαγωγικά και ψυχολογικά ρεύματα της εποχής του, ο Κόρτσακ διαφωνούσε με τη δογματική ερμηνεία της διδακτικής. Δεν ταυτιζόταν με κανένα εκπαιδευτικό δόγμα, άλλωστε ούτε και με κάποια συγκεκριμένη πολιτική ιδεολογία. Απλώς, πάντα τόνιζε με επιμονή την ανάγκη διαλόγου με τα παιδιά. Και κάτι σημαντικό ακόμα: αυτά τα εφάρμοζε σε όλες του τις πρακτικές.

Ο διάσημος ελβετός ψυχολόγος Ζαν Πιαζέ (Jean Piaget), μετά την επίσκεψή του στο ορφανοτροφείο, το οποίο είχε ιδρύσει και διεύθυνε ο «Γέρο-δόκτωρ», σχολίαζε πως ο Κόρτσακ είναι «ένας υπέροχος άνθρωπος, ο οποίος είχε το θάρρος να εμπιστεύεται τα παιδιά και τους εφήβους, που είχε υπό την φροντίδα του, φθάνοντας μέχρι και τη μεταβίβαση στα χέρια των ίδιων των παιδιών ζητημάτων πειθαρχίας και ατομικής ανάθεσης των πιο δύσκολων καθηκόντων με πολύ μεγάλη ευθύνη». Εννοούσε βέβαια το πολύ γνωστό πείραμα του Γιάνους Κόρτσακ με το σύστημα της δικαιοσύνης. Στο ορφανοτροφείο του, μαζί με τα παιδιά, είχαν συντάξει ένα δικό τους Σύνταγμα. Τα παιδιά σύστησαν επίσης ένα δικό τους δικαστήριο. Φυσικά, αυτό το σύστημα ίσχυε γι’ όλους. Έτσι, μερικές φορές, ο ίδιος ο Κόρτσακ ήταν αναγκασμένος να λογοδοτεί μπροστά σε αυτό το δικαστήριο για κάποια δικά του λάθη. Αξίζει να αναφερθεί πως οι ποινές στις δίκες του «παιδικού δικαστηρίου» του Κόρτσακ ήταν βαθιά εκπαιδευτικές, διότι βασίζονταν στην παράκληση για συγγνώμη και στην αποδοχή των αιτιολογημένων απολογιών.

Ο Κόρτσακ υποστήριζε τη χειραφέτηση του παιδιού, την αυτοδιάθεσή του, τον αυτοπροσδιορισμό και το σεβασμό των δικαιωμάτων του. Υποστήριζε πως «ένα παιδί συσχετίζεται και κατανοεί όπως ένας ενήλικος, μόνο που δεν έχει ακόμα τις ίδιες εμπειρίες». «Δεν είναι παιδιά – είναι άνθρωποι», έλεγε.

Στην περιγραφή των πρωτοποριακών δραστηριοτήτων του Κόρτσακ δεν μπορεί να απουσιάζει η εικόνα ενός ιδιαίτερου φαινομένου της δικής του εποχής, της έκδοσης δηλαδή του πρώτου παιδικού περιοδικού. Η Μικρή Επιθεώρηση (MałPrzegląd) κυκλοφορούσε ως εβδομαδιαίο ένθετο της μεγάλου τιράζ εφημερίδας της εβραϊκής αστικής τάξης Η Επιθεώρησή μας (Nasz Przegląd), που εκτυπωνόταν στην πολωνική γλώσσα. Το περιοδικό αυτό αποτελούσε ένα τεράστιο βήμα προς το μέλλον. Ως προοριζόμενο για μικρούς αναγνώστες και με υλικό γραμμένο από μικρούς «συντάκτες», ήταν μια επίσημη είσοδος των παιδιών στο δημόσιο περιβάλλον. Κυκλοφορούσε από το 1926 μέχρι το ξέσπασμα του Β’ Παγκόσμιου Πολέμου, το 1939.

Δρόμος για το Σπίτι των Ορφανών

Ο Γιάνους Κόρτσακ γεννήθηκε στη Βαρσοβία, σε μια πολωνοποιημένη εβραϊκή οικογένεια της μεσαίας τάξης. Ο πατέρας του ήταν πετυχημένος δικηγόρος. Η αρχικά καλή οικονομική κατάσταση της οικογένειάς του άρχισε να επιδεινώνεται με την ψυχική αρρώστια του πατέρα του. Μετά το θάνατό του, ο Κόρτσακ, σε ηλικία 17-18 ετών, όντας ακόμη μαθητής, αναγκάσθηκε να παραδίδει ιδιαίτερα μαθήματα για να βοηθήσει την οικογένειά του. Το 1898 κατάφερε να ξεκινήσει σπουδές στην Ιατρική Σχολή του Αυτοκρατορικού Πανεπιστημίου της Βαρσοβίας. Σπούδασε επίσης σε μια «κρυφή» (να υπενθυμίσουμε εδώ ότι η Πολωνία ήταν τότε διαμελισμένη ανάμεσα σε Πρωσία, Αυστροουγγαρία και Ρωσία) πανεπιστημιακή σχολή της Βαρσοβίας ονομαζόμενη Uniwersytet Latający –Ιπτάμενο Πανεπιστήμιο θα το λέγαμε στα ελληνικά–, όπου τα μαθήματα γίνονταν σε διαφορετικά ιδιωτικά διαμερίσματα, για να μη γίνονται αντιληπτά από τις κρατικές αρχές.

Στα φοιτητικά χρόνια του συσσώρευσε σημαντική και ποικίλη προσωπική εμπειρία, επειδή είχε την ευκαιρία να γνωρίσει καλά τη ζωή των φτωχών συνοικιών της Βαρσοβίας, του προλεταριάτου της, αλλά και του λούμπεν προλεταριάτου. Αργότερα, ως ασκούμενος γιατρός, ποτέ δεν απόφευγε τις προλεταριακές περιοχές της πόλης. Όταν, το διάστημα 1905-1912, εργαζόταν ως παιδίατρος στο Νοσοκομείο Παίδων «Berson’s &Bauman’s», εκπλήρωνε τα καθήκοντα του με αφοσίωση και, σε αντάλλαγμα για ένα διαμέρισμα που του είχε παραχωρηθεί, εκτελούσε μόνιμη υπηρεσία σε νοσοκομείο. Γρήγορα έγινε γνωστός ως γιατρός που από τους άπορους ασθενείς έπαιρνε μια συμβολική αμοιβή ή, ακόμα, τους έδινε χρήματα για τα φάρμακα τους, ενώ αντιθέτως δεν δίσταζε να απαιτεί υψηλές αμοιβές από τους εύπορους. Αυτό το τελευταίο, του το επέτρεπε η δημοσιότητα, την οποία ως δημοσιογράφος, δημοσιολόγος και συγγραφέας απέκτησε από πολύ νωρίς.

Εκείνα τα χρόνια, ο Κόρτσακ είχε επίσης έντονη κοινωνική δραστηριότητα. Ανήκε, μεταξύ άλλων, στην Εταιρεία Υγιεινής της Βαρσοβίας και στην Εταιρεία Θερινών Κατασκηνώσεων (TKL), και μερικά καλοκαίρια εργάστηκε σε κατασκηνώσεις. Το διάστημα 1907 – 1911, επιμορφωνόταν ενεργά στο εξωτερικό, όχι μόνο θεωρητικά, παρακολουθώντας δηλαδή διάφορες διαλέξεις, αλλά και πρακτικά: ασκώντας το επάγγελμά του στις παιδικές κλινικές και επισκεπτόμενος με την ιδιότητα του ιατρού εκπαιδευτικά και φιλανθρωπικά ιδρύματα. Εκείνο το διάστημα, αποφάσισε να μην κάνει δική του οικογένεια. Ήθελε να αφιερωθεί εξ ολοκλήρου στα παιδιά.

Το 1909 εντάχτηκε στον εβραϊκό Σύλλογο «Βοήθεια στα Ορφανά». Λίγα χρόνια αργότερα, το 1912, ο σύλλογος αυτός χρηματοδότησε και έχτισε ένα δικό του ορφανοτροφείο, το Σπίτι των Ορφανών (Dom Sierot). Ο Κόρτσακ διορίστηκε εκεί διευθυντής. Στην ουσία ήταν κάτι πολύ περισσότερο. Συνδιοργανώτρια του Dom Sierot ήταν και μια δυνατή γυναικεία παρουσία, η Στεφανία Βιλζύνσκα (Stefania Wilczyńska), η οποία ως ανώτατη παιδαγωγός, όπως και ο Κόρτσακ, έμεινε με τα παιδιά του ορφανοτροφείου ώς το τέλος: το ορφανοτροφείο λειτουργούσε για 30 συνεχή χρόνια, από τον Οκτώβριο του 1912 έως και τον Αύγουστο του 1942, όταν οι γερμανοί ναζί τους οδήγησαν στα στρατόπεδα και στον μαζικό αφανισμό.

Πριν, όμως, έρθει αυτό το τραγικό, απάνθρωπο τέλος, τα παιδιά του ορφανοτροφείου της οδού Krochmalna έζησαν καταπληκτικές εμπειρίες, ενώ ο ίδιος ο Κόρτσακ κατάφερε, το 1919, να συνδημιουργήσει, μαζί με τη Μαρία Φάλσκα, ένα ακόμα ίδρυμα φροντίδας ορφανών – το NaszDom (Το Σπίτι Μας). Με τη Φάλσκα, ο Κόρτσακ συνεργαζόταν ώς το 1936. Στο NaszDom χρησιμοποιήθηκαν επίσης καινοτόμες μέθοδοι διδασκαλίας, που στηρίζονταν στην ιδέα μιας αυτοδιοικούμενης κοινότητας. Μιας κοινότητας με τα δικά της όργανα, όπως το προαναφερθέν δικαστήριο ή ακόμα και ολόκληρο παιδικό Κοινοβούλιο. Τα παιδιά του Κόρτσακ έφτιαξαν  επίσης τη δική τους εφημερίδα, είχαν δικό τους συμβολαιογραφείο, ακόμα και πιστωτικό ταμείο.

Ήρθε όμως ο πόλεμος και ακολούθησε το Ολοκαύτωμα. Τέλη Οκτωβρίου με αρχές Νοεμβρίου του 1940, το Dom Sierot μεταφέρθηκε στο Γκέτο της Βαρσοβίας. Εξ αιτίας μιας παρέμβασης σχετικής με τη μετακόμιση του ορφανοτροφείου, ο Κόρτσακ συνελήφθη. Τον κράτησαν μερικές εβδομάδες στις φυλακές Pawiak, ώσπου αφέθηκε ελεύθερος, με εγγύηση. Οι φίλοι του από την «άρια» πλευρά της πόλης προσπαθούσαν να του προμηθεύσουν πλαστή ταυτότητα, με την οποία θα μπορούσε να φύγει από το γκέτο. Αλλά ο Κόρτσακ, με επιμονή, αρνήθηκε να εγκαταλείψει τα παιδιά του.

Για λιγότερο φόβο

Ήταν μια αυγουστιάτικη, ηλιόλουστη και πολύ ζεστή μέρα του 1942, όταν το νήμα της ζωής των 192 παιδιών που κατοικούσαν στο Σπίτι των Ορφανών, στο γκέτο της Βαρσοβίας, κόπηκε ξαφνικά – μαζί και των 10 επιμελητών τους, ανάμεσά τους και η ζωή του διευθυντή του ορφανοτροφείου, του Γιάνους Κόρτσακ καθώς και της ανώτατης παιδαγωγού Στεφανία Βιλζύνσκα. Οι γερμανοί ναζί ήξεραν ποιος είναι ο Κόρτσακ. Αν και στα μάτια τους πρώτα απ’ όλα ήταν Εβραίος, μερικοί, ίσως οι πιο μορφωμένοι, ενδεχομένως έτρεφαν και κάποια εκτίμηση για το έργο του παιδαγωγού, γιατρού και συγγραφέα.

Το πρωί της 5ης ή της 6ης Αύγουστου 1942, την ημέρα που το ορφανοτροφείο εκτοπίστηκε από το γκέτο, ο «Γέρο-δόκτωρ» οδήγησε την πομπή των προστατευομένων του στο Umschlagplatz, το γνωστό πλέον σημείο από όπου ξεκινούσαν οι μεταφορές για τα στρατόπεδα θανάτου. Αυτή η τελευταία πορεία των παιδιών και των επιμελητών τους έχει εντυπωθεί στην πολωνική συλλογική μνήμη. «Δεν είναι όλοι οι άνθρωποι παλιάνθρωποι», λέγεται πως είχε πει ο Κόρτσακ στον γερμανό αξιωματικό, ο οποίος τη στιγμή της επιβίβασης στο τρένο για την Τρεμπλίνκα τον αναγνώρισε και του πρότεινε να φύγει για να σωθεί. Για τη σκηνή εκείνη έχουν διατυπωθεί πολλές εικασίες. Με το πέρασμα του χρόνου οι αναμνήσεις ξεθώριασαν και δεν έμειναν τόσο αξιόπιστες στις λεπτομέρειες τους… Ας κρατήσουμε, λοιπόν, την εντύπωση από τη μαρτυρία του Μάρεκ Ρουντνίτσκι (Marek Rudnicki), γνωστού πολωνού σχεδιαστή, γραφίστα και εικονογράφου βιβλίων, που κατοικούσε εκείνο το διάστημα στο γκέτο της Βαρσοβίας και υπήρξε αυτόπτης μάρτυρας των περιστατικών:

Δεν θέλω να γίνω εικονοκλάστης και να απομυθοποιήσω μερικά πράγματα, αλλά πρέπει να πω πώς το είδα τότε. Η ατμόσφαιρα ήταν διαποτισμένη με τεράστια αδράνεια, αυτοματισμό και απάθεια. Δεν υπήρξε ορατή συγκίνηση για το πρόσωπο του Κόρτσακ, δεν υπήρχαν στρατιωτικοί χαιρετισμοί (όπως περιγράφουν κάποιοι), σίγουρα δεν υπήρχε παρέμβαση του Judenrat – κανείς δεν πλησίασε τον Κόρτσακ. Δεν υπήρχαν χειρονομίες, δεν υπήρχαν τραγούδια, ούτε υπερήφανα σηκωμένα κεφάλια, δεν θυμάμαι αν κάποιος κρατούσε το λάβαρο του ορφανοτροφείου, όπως λέγεται. Υπήρξε μόνο μια τρομερή, εξαντλητική σιωπή. […] Κάποιο από τα παιδιά κρατούσε τον Κόρτσακ από τα ρούχα του, ίσως από το χέρι, περπατούσαν σαν σε έκσταση.

Είναι πιθανόν πως ο Κόρτσακ, αν ήθελε, είχε τις δυνατότητες να σωθεί. Ωστόσο δεν εγκατέλειψε τα παιδιά του στην πιο δύσκολη στιγμή. Το γιατί πήρε το δρόμο του θανάτου οικεία βουλήσει το εξηγεί όχι τόσο ο θαρραλέος του χαρακτήρας, όσο το καταπληκτικό του έργο, αφιερωμένο εξ ολοκλήρου στην προστασία και στην υπεύθυνη εκπαίδευση των παιδιών. Και η απλή υπευθυνότητα του ελεύθερου, διαφωτισμένου και αφοσιωμένου στα καθήκοντά του ανθρώπου.

Στο ερώτημα «γιατί;», μια υπέροχα απλή εξήγηση έχει η Ζαν Χερς (Jeanne Hersch):

Γιατί τελικά πήγε με αυτά τα παιδιά […] στο θάλαμο; Όχι για να γίνει μάρτυρας, όχι για να δείξει πόσο εξαιρετικός είναι, αλλά έτσι απλά, για να ζήσουν τα παιδιά του με πιο λίγο φόβο. Για λιγότερο φόβο.

Υπάρχει πιο όμορφη εκδήλωση καθαρού και τόσο σεμνού ηρωισμού;

Πώς να αγαπάς το παιδί 

Ο Κόρτσακ αγαπούσε τα βιβλία από μικρός. Στο ημερολόγιό του, που κρατούσε στο γκέτο,  «αποκάλυψε» ότι γύρω στα 15 του τον έπιασε μια τρέλα, μια «αναγνωστική». «Ο γύρω κόσμος χάθηκε από τα μάτια μου, υπήρχαν μόνο βιβλία», σημειώνει.

Η συγγραφική κληρονομιά του περιλαμβάνει συνολικά 24 βιβλία και περισσότερα από 1.400 κείμενα δημοσιευμένα σε διάφορα περιοδικά. Επίσης, έχουν σωθεί και αποθησαυριστεί διάφορα χειρόγραφα και επιστολές.

Το 1896, ενώ ακόμα ήταν μαθητής στο γυμνάσιο, δημοσίευσε για πρώτη φορά σε ένα εβδομαδιαίο σατιρικό περιοδικό (Αγκάθια / Kolce) με το ψευδώνυμο «Hen». Αργότερα χρησιμοποιούσε και άλλα ψευδώνυμα. Ως Janusz Korczak άρχισε να δημοσιεύει από το 1900. Αυτό το ψευδώνυμο με το οποίο κυρίως έγινε γνωστός, το «δανείστηκε» από τον τίτλο ενός από τα μυθιστορήματα του πολυγραφότατου πολωνού συγγραφέα Γιόζεφ Ινάσυ Κραζέφσκι (JózefIgnacyKraszewski).

Το πρώτο του βιβλίο, Παιδιά του δρόμου (Dzieci ulicy), δημοσιεύθηκε το 1901. Ήταν αφιερωμένο στα παιδιά του κοινωνικού περιθωρίου. Μερικά χρόνια αργότερα, το 1906, δημοσίευσε το Παιδί του σαλονιού (Dziecko salonu). Ο Κόρτσακ, ο οποίος πάντα προσπαθούσε να κρατάει ισορροπίες, αυτή τη φορά στο κέντρο της αφήγησής του τοποθέτησε έναν νεαρό από ευκατάστατη οικογένεια, ο οποίος αναζητεί το νόημα της ζωής βοηθώντας τους άλλους.

Το βιβλίο του Πώς να αγαπάς το παιδί (Jak kochać dziecko, 1920) θεωρείται το βασικό παιδαγωγικό έργο του. Αποτελείται από τρία μέρη: αυτό που κυκλοφόρησε πρώτα σε μορφή δοκιμίου Το παιδί στην οικογένεια (1918), το Οικοτροφείο και καλοκαιρινές κατασκηνώσεις και το Σπίτι των Ορφανών. Εδώ έχουμε ανάγλυφη την αντίληψη του Κόρτσακ για την εκπαίδευση, το παιδαγωγικό του credo. Ο Κόρτσακ, εδώ, θέτει με επαναστατικό τρόπο τα ζητήματα των δικαιωμάτων του παιδιού, αναφερόμενος σε θέματα που οι κοινωνίες πολύ συχνά δεν θα ήθελαν να συζητούν – όπως, π.χ., το δικαίωμα του παιδιού στο θάνατο…

Το δικαίωμα του παιδιού στον πρόωρο θάνατό του; Πώς μπορούσε να το δεχτεί η κοινωνία του Κόρτσακ, αλλά πώς θα μπορούσε να το δεχτεί και η σημερινή; Και όμως, μια φωνή γεμάτη λογική και σεβασμό ταυτόχρονα, η φωνή της  ώριμης αγάπης, αιτιολογούσε:

Όσο περισσότερο τρομάζει μια μάνα των ευκατάστατων τάξεων στη σκέψη ενός πιθανού θανάτου του παιδιού της, τόσο πιο λίγες δυνατότητες έχει το παιδί να γίνει άνθρωπος ώς ένα βαθμό σωστά ανεπτυγμένος σωματικά και πνευματικά αυτοτελής. […] Η πόρτα; – θα πιάσει το δάχτυλο. Tο παράθυρο; – θα σκύψει και θα πέσει. Tο κουκούτσι; – θα πνιγεί. H καρέκλα; – θα τη ρίξει πάνω του. Tο μαχαίρι; – θα κοπεί. Tο ξύλο; – θα βγάλει το μάτι. Mάζεψε από το χώμα κάποιο κουτί; – θα μολυνθεί. Tο σπίρτο; – πυρκαγιά, φωτιά. […] Με το φόβο ο θάνατος να μη μας αρπάξει το παιδί, το αρπάζουμε εμείς από την ζωή· μη θέλοντας να πεθάνει, δεν το αφήνουμε να ζήσει

Το παιδαγωγικό όραμα του Κόρτσακ ήταν ο μικρός άνθρωπος να στηριχθεί με τέτοιο τρόπο ώστε να απλώσει ψηλά τα φτερά του. Γι’ αυτό, με πάθος, στιγμάτιζε τις παιδαγωγικές πρακτικές που προκαλούσαν πόνο και φόβο, διαμαρτυρόμενος κατηγορηματικά για όσους αποθάρρυναν το χαρακτήρα του παιδιού. Οι συγκεκριμένες απόψεις του, βεβαίως, δεν ήταν πάντα «καλοδεχούμενες» από τους ενήλικους αναγνώστες της εποχής του, οι οποίοι καθόλου δεν κατανόησαν το απευθυνόμενο στη νεολαία έργο του με τίτλο Οι Νόμοι της Ζωής (Prawidła życia, 1929), το οποίο κατέταξαν στα ακατάλληλα για ανηλίκους.

Το Πώς να αγαπάς το παιδί το ακολούθησε μια σειρά άλλων παιδαγωγικών έργων: Εκπαιδευτικές Στιγμές (Momenty wychowawcze, 1924), Όταν πάλι θα είμαι μικρός (Kiedy znów będę mały, 1925), Δικαίωμα του παιδιού στο σεβασμό (Prawo dziecka do szacunku, 1929).

Το 1939 εκδόθηκε H χαρούμενη παιδαγωγική (Pedagogika żartobliwa), τα κείμενα των ραδιοφωνικών εκπομπών του Κόρτσακ. Διότι ο «Γέρο-δόκτωρ», έκανε κι αυτό: ραδιοφωνικές εκπομπές, στις οποίες, με το δικό του στυλ, αντιμετώπιζε τους ανήλικους ακροατές του με προσεκτική απλότητα και, ταυτόχρονα, με σεβασμό.

Ξεχωριστή θέση στο έργο του Γιάνους Κόρτσακ έχουν τα αμιγώς παιδικά βιβλία του. Φαίνεται πως γράφοντας για παιδιά, εκπλήρωνε τις λογοτεχνικές του φιλοδοξίες, διότι όσο στην πραγματική ζωή προστάτευε τα παιδιά από τον πόνο, τόσο στο λογοτεχνικό έργο του διεκδικούσε αναγνώστες χωρίς ψευδαισθήσεις. Στα βιβλία του Κόρτσακ, όπως και στην πραγματικότητα, δεν νικάει πάντα το καλό. Και ως λογοτέχνης για μικρούς αναγνώστες, δηλαδή, ο Κόρτσακ διεκδίκησε το δικαίωμά τους να ξέρουν και να μαθαίνουν να αντιμετωπίζουν την πραγματικότητα.

Την ιδιαίτερη αγάπη των μικρών αλλά και των μεγάλων αναγνωστών κέρδισαν Ο Βασιλιάς Ματίας ο Πρώτος (KróMaciuś Pierwszy, 1922) και Ο Βασιλιάς Ματίας σε ακατοίκητο νησί (KróMaciuś na wyspie bezludnej, 1923), τα οποία και μεταφράστηκαν σε περισσότερες από 20 γλώσσες (δυστυχώς, όχι ακόμη στα ελληνικά). Μεγάλη δημοτικότητα είχαν επίσης Η χρεοκοπία του μικρού Τζεκ (Bankructwo małego Dżeka, 1924) και οΚάιτους ο Μάγος (Kajtuś Czarodziej, 1935).

Για το λογοτεχνικό του έργο ο Γιάνους Κόρτσακ τιμήθηκε το 1937 με το βραβείο Χρυσή Δάφνη της Πολωνικής Ακαδημίας της Λογοτεχνίας. Το 1979, προς τιμήν του, θεσπίστηκε Διεθνές Βραβείο Παιδικής Λογοτεχνίας «Γιάνους Κόρτσακ».

Ποτίζω τα λουλούδια…

Η τελευταία εγγραφή στο ημερολόγιο του Γιάνους Κόρτσακ έγινε στις 4 Αυγούστου 1942. Γράφει:

Ποτίζω τα λουλούδια. Η φαλάκρα μου στο παράθυρο – τόσο καλός στόχος;

Αυτός έχει το τουφέκι. – Γιατί στέκεται και κοιτάζει τόσο ήρεμα;

Δεν έχει διαταγή.

Και μήπως ως άμαχος ήταν δάσκαλος σε κάποιο χωριό, μήπως οδοκαθαριστής στη Λειψία ή σερβιτόρος στην Κολωνία;

Τι θα έκανε αν του ένευα με το κεφάλι; – Αν φιλικά τον χαιρετούσα;

Μήπως αυτός δεν ξέρει καν, πως τα πράγματα είναι έτσι όπως είναι;

Μπορούσε να είχε έρθει μόλις χθες, από μακριά…

Διαβάζοντας αυτές τις σκέψεις, στα μάτια μας έρχεται η εικόνα ενός ανθρώπου, για τον οποίο πάντα το πιο σημαντικό ήταν αυτό που μας ενώνει ως ανθρώπινα όντα, ο σεβασμός για τον άλλο, η αλληλεγγύη, η υπευθυνότητα στις σχέσεις και στα έργα. Οι εθνικές ή φυλετικές διαφορές δεν χωρούσαν στον ιδεώδη κόσμο αυτού του σοφού και ευαίσθητου Πολωνο-Εβραίου. Είχε πίστη στον άνθρωπο, στη δυνατότητα ανατροφής και εκπαίδευσης ενός θαρραλέου και ευγενούς ανθρώπου. Είχε πίστη σε αυτόν τον άνθρωπο, που μεγαλώνει χωρίς βία. Η βία εντούτοις ήταν παρούσα, δίπλα του, τόσο κοντά του. Πόσο κρίμα που δεν μπόρεσε να τους εκπαιδεύσει όλους! Αλλά «τα πράγματα ήταν έτσι όπως ήταν»…

Σε αυτές τις τελευταίες σημειώσεις του ημερολογίου του υπάρχει όμως και κάτι άλλο που συγκινεί αφάνταστα. Τις κρατούσε στο γκέτο, ακριβώς εκείνες τις ημέρες της λεγόμενης «Μεγάλης Δράσης», δηλαδή του κύριου σταδίου της εξόντωσης του πληθυσμού του γκέτο της Βαρσοβίας από τους Γερμανούς. Και ο Κόρτσακ… πότιζε λουλούδια.

Ο «Γέρο-δόκτωρ» αφιέρωσε εξ ολοκλήρου τη ζωή του στα παιδιά. Στο στόχαστρο όλων του των δραστηριοτήτων τοποθετούσε πάντα το αξιοπρεπές παρόν και το άξιο μέλλον των μικρών ανθρώπων. Με κάθε ενέργειά του πότιζε λουλούδια. Τα λουλούδια του… Τα λουλούδια του κόσμου αυτού. Επιδιώκοντας να είναι πάντα ανθισμένα.

Πηγή:  http://booksjournal.gr/ (γράφηκε από την Beata Żółkiewicz, Πολωνή φιλόλογος, μεταφράστρια και δημοσιογράφος)

Φιλαναγνωσία

1379786_581415705226923_1829520317_nΠαππά Άννα
δασκάλα-συγγραφέας

Εδώ και μια διετία στα πλαίσια του προγράμματος φιλαναγνωσίας, άρχισαν οι συζητήσεις, οι πολυπραγμοσύνες και πολλές φορές οι υστερίες. Βιβλία, βιβλία. Τι βιβλία όμως; Το σημερινό παιδί αρνείται πεισματικά στην κουραστική τυπική μάθηση. Άρνηση που καταπνίγεται από την ανάγκη. Αυτή την ανάγκη που την «εφαρμόζουν» το σχολείο και το σπίτι. Πώς θα οδηγηθεί λοιπόν, το σημερινό παιδί μέσα στον κύκλο εργασίας, όταν το ίδιο έχει άρρητους δεσμούς με το κλίμα της απόλυτης ελευθερίας και επιλογής.
Εδώ θα πρέπει να σημειωθεί ο ρόλος του σπιτιού στην καλλιέργεια του παιδιού, πέρα από το σχολείο. Ακούν και ακούν οι γονείς περί βιβλίων και θεωρούν τον εαυτό τους υποχρεωμένο να αγοράσουν ένα βιβλίο, όποιο να ’ναι και να το «πετάξουν» στο χώρο που γράφει και διαβάζει το παιδί τους. «Να, πάρε να ξεστραβωθείς, να μάθεις και κάτι παραπάνω, που ασχολείσαι μόνο με τον υπολογιστή, την παιχνιδομηχανή και το χαζοκούτι». Κι έρχεται η απάντηση του παιδιού αυτόματα: «έχω να διαβάσω τα μαθήματά μου και ύστερα ναι, για μισή ώρα θα κάνω αυτό που θέλω. Δε θέλω να διαβάσω άλλο». Αυτό το κλίμα δημιουργήσαμε στο παιδί. Και είναι δύσκολο να του επιβάλλουμε τις ανησυχίες μας και τις τύψεις μας. Του στερήσαμε τη μεγαλύτερη πηγή ζωής. Το παιχνίδι. Του φάγαμε κάθε αυλή, κάθε γειτονιά. Το τυποποιήσαμε. Δημιουργήσαμε το παιδί μηχανή, το παιδί-εκπληρωτή των φιλοδοξιών μας. Το κυνηγάμε με ένα λάβαρο που λέγεται «βαθμός». Γνωστή η εικόνα, δεν προλαβαίνει να βγει από την πόρτα του σχολείου και η τσάντα ανοίγει για να δει η μαμά, γεμάτη αγωνία, αν πήρε μπράβο, σφραγιδούλα. Και αν δεν πήρε , αλλοίμονο του!! Τι μελαγχολία!! Το κρυφοκοίταγμα στην τηλεόραση, στον υπολογιστή που θα ανοίξει από τον μπαμπά και τη μαμά. Ζητούν να διαβάσει το παιδί τους βιβλία σχολικά και εξωσχολικά. Έχουν αναρωτηθεί αν οι ίδιοι τον τελευταίο καιρό αναζήτησαν τη συντροφιά του βιβλίου; Πόσες ώρες κάθισαν μπροστά στον υπολογιστή και την τηλεόραση. Κάθε δωμάτιο, ακόμα και η κουζίνα της μαμάς έχει τηλεόραση.
Δεν επιβάλλεται, όμως, το βιβλίο. Το βιβλίο θα πρέπει να λειτουργεί ως ανάγκη, ως καταπραϋντικό, μέσα στον ταραγμένο κόσμο του παιδιού.
Ποτέ δεν πρέπει να πούμε «σου έφερα ένα καλό βιβλίο, πάρε τηλέφωνο να μου πεις την άποψή σου». Πρέπει να διαβάσουμε και εμείς, πρέπει πρώτοι να ενημερωνόμαστε για τις νέες εκδόσεις. Πρέπει τα σπίτια μας και τα σχολεία να αποχτήσουν όχι διακοσμητικές βιβλιοθήκες με ωραία και χρωματιστά εξώφυλλα, αλλά χώρους ανάγνωσης και περισυλλογής.
Ως δασκάλα, τρέμω στην ιδέα μήπως η προσπάθειά μας, παράλληλα με αυτή της οικογένειας, να αγαπήσει το παιδί το βιβλίο, μετατραπεί σε άλλη μία υποχρεωτική ώρα μαθήματος. Την κάθε στιγμή μέσα στην τάξη μας κάνουμε φιλαναγνωσία. Η μελέτη ενός κειμένου, η παραγωγή γραπτού λόγου, η κατασκευή κούκλας και οι ιστορίες κουκλοθέατρου, το τραγουδάκι που βγήκε μέσα από ένα παραμύθι, η ζωγραφιά, η δραματοποίηση, είναι μερικές μόνο στιγμές που μπορώ να σκεφθώ. Μια επίσκεψη στα κεντρικά βιβλιοπωλεία της πόλης μας, μια συνάντηση με έναν συγγραφέα, μια ολόκληρη μέρα στην Παιδική Δημοτική Βιβλιοθήκη, είναι μερικές ακόμη στιγμές που μπορώ να σκεφθώ.
Ο Η/Υ μέσα στην τάξη μπορεί να μας ταξιδέψει με το άκουσμα και το ξεφύλλισμα ηλεκτρονικών βιβλίων. Η ιστοσελίδα της τάξης, μπορεί να γίνει χώρος ανταλλαγής απόψεων, κριτικών, παρουσιάσεων.
Ο δάσκαλος ας γίνει σύντροφος στο διάβασμα. Ας τους μιλήσει και για τα βιβλία που έχει διαβάσει, να τους πει το λόγο που τα επέλεξε, να τους μεταδώσει αυτό που αισθάνεται.
Το παιδί πρέπει να είναι ο ίδιος επιλογέας, αυτής της ιερής στιγμής.

κάνε κλικ για να διαβάσεις Δημιουργώντας Δημιουργούς

αναδημοσίευση: Anna’s Pappa blog